w sprawie prawnego nakazu obecności rodzica/opiekuna podczas wizyty nastolatki u ginekologa
Odpowiadający: minister ds. równości Katarzyna Kotula
Warszawa, 20-02-2024
Szanowny Panie Marszałku!
Odpowiadając na interpelację nr 1039 w sprawie prawnego nakazu obecności rodzica/opiekuna podczas wizyty nastolatki u ginekologa, skierowaną przez panią Wandę Nowicką, posłankę na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 30 stycznia 2024 r., do Ministry do Spraw Równości, przekazuję odpowiedź opracowaną w porozumieniu z Minister Zdrowia, panią Izabelą Leszczyną.
Podstawę prawną obowiązku uzyskania zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego stanowią przepisy ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. z 2023 r. poz. 1516) oraz ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2023 r. poz. 1545, z późn. zm.). Zgodnie z art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty lekarz może przeprowadzić badanie lub udzielić innych świadczeń zdrowotnych, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, po wyrażeniu zgody przez pacjenta. Jeżeli pacjent jest małoletni, wymagana jest zgoda jego przedstawiciela ustawowego, a gdy pacjent nie ma przedstawiciela ustawowego lub porozumienie się z nim jest niemożliwe – zezwolenie sądu opiekuńczego. Jeżeli zachodzi potrzeba przeprowadzenia badania osoby małoletniej, zgodę na przeprowadzenie badania może wyrazić także opiekun faktyczny. Jeżeli pacjent ukończył 16 lat, wymagana jest także jego zgoda. Jeżeli jednak małoletni, który ukończył 16 lat, osoba ubezwłasnowolniona albo pacjent chory psychicznie lub upośledzony umysłowo, lecz dysponujący dostatecznym rozeznaniem, sprzeciwia się czynnościom medycznym, poza zgodą jego przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego albo w przypadku niewyrażenia przez nich zgody wymagane jest zezwolenie sądu opiekuńczego.
Analogiczne przepisy, skonstruowane z punktu widzenia prawa pacjenta do wyrażenia zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego, zawiera ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Przepisy rozdziału 5 tej ustawy konstytuują generalne zasady wyrażania albo odmowy takiej zgody, mają zatem zastosowanie do wszystkich okoliczności związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych z wyjątkiem tych, w odniesieniu do których przepisy odrębnych ustaw ustanawiają przepisy szczególne dotyczące reprezentacji dziecka (np. art. 98 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.)
Ewentualne zmiany w obszarze zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego pacjentowi małoletniemu wymagałyby zmian ustawowych. Prace w tym zakresie w Ministerstwie Zdrowia nie są obecnie prowadzone. Jako Ministra do Spraw Równości rekomenduję zamiany w tym zakresie.
Biorąc pod uwagę określone w art. 11-12 kodeksu cywilnego progi pełnej (z osiągnięciem pełnoletności) i ograniczonej (13 lat) zdolności do czynności prawnych oraz ustalony w art. 200 kodeksu karnego minimalny wiek dziecka na obcowanie płciowe (15 lat), postulowana przez Panią Posłankę nowelizacja wymaga dodatkowych analiz, uwzględniających nie tylko cytowane w interpelacji nr 1039 przepisy prawa medycznego, niedawne zniesienie wymogu uzyskania recepty lekarskiej na środki antykoncepcyjne przez dziewczęta powyżej 15 roku życia, ale także celowość dalszego utrzymania w art. 10 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.) możliwości zawarcia małżeństwa przez kobietę, która ukończyła lat 16. Taka szesnasto- lub siedemnastoletnia kobieta uzyskuje z chwilą zawarcia małżeństwa pełnoletność (art. 10 § 2 kodeksu cywilnego) i zobowiązana jest do wspólnego pożycia z mężem (art. 23 kodeksu cywilnego), które zgodnie z utrwalonym orzecznictwem i poglądem doktryny obejmuje m.in. współżycie seksualne.
Przepis ten, uchwalony w czasach, gdy urodzenie przez nastolatkę dziecka przedmałżeńskiego mogło narazić ją na ostracyzm społeczny, wielokrotnie krytykowany był przez organy międzynarodowe jako sankcjonujący w rozwiniętym państwie europejskim szkodliwą praktykę małżeństw dziecięcych, wczesnych i wymuszonych (CEFM, ang. child, early and forced marriage). Z drugiej strony, pozwala on na kultywowanie tradycji kultury polskich Romów, od pokoleń praktykujących wczesne małżeństwa zarówno dziewcząt, jak i chłopców, również pod rządami ustawy określającej minimalny wiek mężczyzny na lat 21. Ewentualna reforma wymagać więc będzie konsultacji z reprezentatywnymi organizacjami tej mniejszości etnicznej.
Obecne różnicowanie minimalnego wieku nupturientów obu płci może również utrudnić wprowadzenie w przyszłości do polskiego porządku prawnego instytucji rejestrowanych związków jednopłciowych, a tym bardziej małżeństw par tej samej płci – przyznanie prawa do wstąpienia w taki związek przez dwie kobiety w wieku lat 16, ale przez dwóch mężczyzn dopiero po ukończeniu 18 roku życia stanowiłoby jawną dyskryminację gejów względem lesbijek.
Mając powyższe na względzie, dziękuję Pani Posłance za zwrócenie uwagi na szczególną uciążliwość dla nastoletnich dziewcząt pragnących świadomie zadbać o swoje zdrowie seksualne mającego generalny i abstrakcyjny charakter wymogu odbywania wizyt lekarskich za pisemną zgodą rodziców, innych opiekunów lub sądu rodzinnego. Niezwłocznie po przeprowadzeniu niezbędnych analiz wnioski z nich płynące przekażę Pani Posłance.
Z wyrazami szacunku
Katarzyna Kotula
Ministra ds. Równości