do ministra spraw wewnętrznych i administracji
w sprawie zasadności wniesienia przez Rzeczpospolitą Polską skargi do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przeciwko Republice Federalnej Niemiec w związku z przedłużanymi kontrolami granicznymi
Zgłaszający: Marta Stożek
Data wpływu: 02-07-2025
Szanowny Panie Ministrze,
w ostatnich miesiącach coraz większe zaniepokojenie obywateli Rzeczypospolitej Polskiej oraz władz lokalnych wzbudzają utrzymujące się jednostronne kontrole graniczne wprowadzone przez Republikę Federalną Niemiec na odcinku granicy z Polską. W opinii wielu obywateli, prawników oraz przedstawicieli środowisk akademickich i organizacji pozarządowych działania te są sprzeczne z obowiązującymi przepisami prawa Unii Europejskiej, w tym przede wszystkim z kodeksem granicznym Schengen, oraz naruszają fundamentalne zasady swobodnego przepływu osób i poszanowania praw podstawowych. Narastające ograniczenia w swobodnym przemieszczaniu się pomiędzy dwoma państwami członkowskimi wywołują realne negatywne konsekwencje społeczne, gospodarcze i psychologiczne dla mieszkańców regionów przygranicznych, przedsiębiorców, pracowników transgranicznych, uczniów i osób starszych korzystających z opieki zdrowotnej po obu stronach granicy.
Mieszkańcy regionów przygranicznych, zwłaszcza w okolicach Zgorzelca i Görlitz, coraz częściej informują o realnych negatywnych skutkach, jakie wywołują kontrole po stronie niemieckiej: wielogodzinne korki, utrudniony dostęp do placówek zdrowia i oświaty, zakłócenia w transgranicznym transporcie publicznym i prywatnym, a także wzrost napięć społecznych. Dochodzi do sytuacji, w których pojazdy karetek pogotowia ratunkowego są opóźnione na przejściach granicznych, co zagraża zdrowiu i życiu pacjentów. Pracownicy dojeżdżający do pracy są zmuszeni do wcześniejszych wyjazdów i ponoszenia dodatkowych kosztów, a uczniowie i studenci spóźniają się na zajęcia lub rezygnują z edukacji po stronie niemieckiej. Działania niemieckich władz, choć tłumaczone względami bezpieczeństwa, nie są odpowiednio udokumentowane i nie spełniają warunku proporcjonalności, co podważa ich legalność na gruncie unijnego porządku prawnego.
Zgodnie z art. 25 i 26 rozporządzenia (UE) 2016/399 przywrócenie kontroli na granicach wewnętrznych strefy Schengen może nastąpić wyłącznie w sytuacji poważnego zagrożenia porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego, na ściśle określony czas i po wcześniejszym poinformowaniu Komisji Europejskiej oraz innych państw członkowskich. Utrzymywanie kontroli w sposób długotrwały, bez jawnego i przekonującego uzasadnienia, stanowi zatem potencjalne naruszenie prawa Unii Europejskiej, w tym zasad proporcjonalności, konieczności i tymczasowości. W kontekście wieloletniego funkcjonowania strefy Schengen, której celem było zniesienie granic wewnętrznych i stworzenie obszaru wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, obecna praktyka może stanowić niebezpieczny precedens prowadzący do dezintegracji tego dorobku.
W odpowiedzi na interpelację nr 7362 z dnia 7 lutego 2025 r. sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych pan Władysław Teofil Bartoszewski podkreślił jednoznacznie, że kontrole te są sprzeczne z duchem Schengen i stanowią wyzwanie dla współpracy europejskiej. Równocześnie wskazał, że decyzja o wystąpieniu ze skargą do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej leży w gestii Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji jako resortu właściwego w sprawach bezpieczeństwa i współpracy transgranicznej. W tym kontekście istotne jest ustalenie, czy ministerstwo planuje wykorzystać przysługujące Polsce instrumenty prawne w celu wyegzekwowania respektowania prawa unijnego przez inny kraj członkowski.
Trybunał Sprawiedliwości UE w swoim orzecznictwie – w tym m.in. w wyroku z 26 kwietnia 2022 r. (C-444/17) – wielokrotnie podkreślał, że środki ograniczające swobodny przepływ osób w Unii muszą być wdrażane z najwyższą starannością i zgodnie z kryteriami wynikającymi z prawa pierwotnego i wtórnego UE. Naruszenie tych zasad może prowadzić do odpowiedzialności państwa członkowskiego przed trybunałem. Ponadto trybunał przypominał, że tymczasowość i proporcjonalność działań to nie tylko wymogi formalne, ale warunki sine qua non legalności przywracanych kontroli. W tym kontekście analiza zasadności i potencjalnych skutków skargi Rzeczypospolitej Polskiej przeciwko Republice Federalnej Niemiec powinna stać się przedmiotem poważnych prac analitycznych i prawnych, prowadzonych w oparciu o dane empiryczne i konsultacje z organizacjami społecznymi oraz partnerami europejskimi.
W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania:
Czy Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji prowadzi aktualnie bądź planuje rozpocząć analizy prawne oraz konsultacje z ekspertami prawa europejskiego w zakresie zasadności wniesienia przez Rzeczpospolitą Polską skargi do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przeciwko Republice Federalnej Niemiec w związku z przedłużanymi kontrolami granicznymi?
Czy ministerstwo pozostaje w stałym kontakcie z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, a także z przedstawicielami Komisji Europejskiej, w celu omówienia potencjalnych kroków prawnych i politycznych, które mogłyby doprowadzić do zakończenia obecnych praktyk niemieckich?
Czy MSWiA skierowało lub zamierza skierować do Komisji Europejskiej oficjalny wniosek o przeprowadzenie formalnej oceny zgodności działań Republiki Federalnej Niemiec z przepisami kodeksu granicznego Schengen, w tym w zakresie wymaganej proporcjonalności, zasady tymczasowości i obowiązku notyfikacji?
Czy ministerstwo prowadzi dialog lub planuje nawiązać współpracę z odpowiednimi władzami innych państw członkowskich Unii Europejskiej, które również mogły zostać dotknięte jednostronnymi decyzjami strony niemieckiej w zakresie kontroli granicznych – takich jak Austria, Czechy, Belgia czy Francja – w celu wypracowania wspólnego stanowiska lub skoordynowanego działania na forum UE?
Czy przewidziane są jakiekolwiek działania legislacyjne lub administracyjne, które miałyby na celu zabezpieczenie interesów obywateli RP dotkniętych skutkami niemieckich kontroli, w tym np. zapewnienie pomocy prawnej, interwencji konsularnych lub opracowanie ścieżek składania skarg indywidualnych do instytucji unijnych?
Czy ministerstwo zbiera i analizuje dane statystyczne dotyczące liczby interwencji służb niemieckich wobec obywateli RP, w tym przypadków nieuzasadnionego zatrzymania, przeszukania pojazdu, zakłócenia ruchu drogowego lub odmowy wjazdu? Jeśli tak, czy dane te są publikowane i udostępniane opinii publicznej?
Czy Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji opracowało scenariusze dalszego postępowania w sytuacji, gdyby kontrole graniczne były przedłużane w sposób permanentny lub rozszerzane na inne odcinki granicy, i jakie działania przewiduje w takim wypadku wobec partnera niemieckiego oraz instytucji unijnych?
Z uwagi na wagę problemu, jego znaczenie dla jakości życia mieszkańców regionów przygranicznych, a także dla reputacji Rzeczypospolitej Polskiej jako państwa aktywnie broniącego zasady praworządności w UE, apeluję o podjęcie pilnych, spójnych i transparentnych działań zmierzających do ochrony praw naszych obywateli oraz do zapewnienia przestrzegania prawa wspólnotowego przez wszystkie państwa członkowskie, bez wyjątku. W sytuacji, w której jeden z filarów integracji europejskiej, jakim jest swoboda przemieszczania się w ramach strefy Schengen, zostaje bezpodstawnie ograniczany, obowiązkiem państwa członkowskiego jest stanowcze i proporcjonalne działanie w obronie praw swoich obywateli i wartości unijnych.
Z wyrazami szacunku
Marta Stożek
Posłanka na Sejm RP