do ministra zdrowia
w sprawie projektu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach
Zgłaszający: Marta Stożek
Data wpływu: 02-07-2025
Szanowna Pani Minister,
z uznaniem przyjmuję fakt, że Ministerstwo Zdrowia zdecydowało się uwzględnić w nowym rozporządzeniu zalecenia tzw. diety planetarnej – modelu żywienia promowanego przez ekspertów jako zdrowszy zarówno dla ludzi, jak i dla naszej planety. Szczególnie cieszy mnie uwzględnienie w jadłospisie większego udziału warzyw i owoców, a także zapis zobowiązujący do podawania co najmniej raz w tygodniu w ramach obiadu potrawy przygotowanej na bazie nasion roślin strączkowych. To krok w dobrym kierunku – promujący prozdrowotne i proekologiczne nawyki żywieniowe od najmłodszych lat.
Niestety, mimo tych pozytywnych zmian, w rozporządzeniu znajdują się również istotne braki i niespójności, które mogą prowadzić do wykluczenia części dzieci z systemu żywienia zbiorowego. W trosce o równość, zdrowie i dobrostan wszystkich uczniów – niezależnie od ich potrzeb zdrowotnych, przekonań etycznych czy religijnych – pragnę zwrócić uwagę na te niepokojące aspekty i zaapelować o ich pilne uzupełnienie.
1. Brakuje systemowej i równoprawnej alternatywy roślinnej, która mogłaby służyć jako pełnowartościowe zamienniki dla dzieci pozostających na diecie wegetariańskiej, wegańskiej czy innych dietach eliminacyjnych
Planowane przepisy w praktyce zakładają obecność produktów pochodzenia zwierzęcego – takich jak mięso, ryby, mleko, jaja – jako podstawowych składników jadłospisu dzieci i młodzieży. Rozporządzenie nie przewiduje pełnoprawnych zamienników tych produktów pochodzenia roślinnego ani nie dopuszcza ich jako równoważnych źródeł białka, żelaza, wapnia czy witaminy B12, mimo że nauka i rekomendacje żywieniowe jasno potwierdzają, że dobrze zbilansowane diety roślinne mogą dostarczać wszystkich niezbędnych składników odżywczych na każdym etapie życia.
W efekcie dzieci i młodzież na dietach roślinnych – zarówno z wyboru, jak i z konieczności – będą pozbawione dostępu do pełnowartościowych posiłków w systemie żywienia zbiorowego, a placówki często nie mają podstaw prawnych ani dietetycznego wsparcia, by je zapewnić. Oznacza to, że dzieci pozostające na dietach wegetariańskich, wegańskich czy eliminacyjnych (np. bezmlecznych, bezjajecznych) mogą nie otrzymywać pełnowartościowych posiłków w ramach żywienia zbiorowego. Brak takiego rozwiązania stoi w sprzeczności z zasadą równego traktowania i ogranicza dostęp do zdrowego żywienia dużej grupie dzieci.
2. Nie uwzględniono potrzeb dzieci będących na dietach wynikających z przekonań etycznych, religijnych bądź zdrowotnych – co narusza zasadę równego traktowania i może prowadzić do wykluczenia
W społeczeństwie wielokulturowym i pluralistycznym dzieci mogą pozostawać na dietach wykluczających produkty pochodzenia zwierzęcego z powodów etycznych (np. weganizm), religijnych (np. dieta halal, koszerna) czy zdrowotnych (np. celiakia, nietolerancje pokarmowe). Brak dostosowania żywienia zbiorowego do takich potrzeb oznacza naruszenie konstytucyjnej zasady równego traktowania (art. 32 Konstytucji RP) i prowadzi do realnej dyskryminacji dzieci, które nie mogą uczestniczyć w szkolnym systemie żywieniowym na równych zasadach z innymi.
Rozporządzenie nie uwzględnia faktu, że część dzieci i ich rodzin decyduje się na określony sposób żywienia ze względów światopoglądowych – religijnych, etycznych lub zdrowotnych. Brak elastyczności w jadłospisie i systemowych mechanizmów umożliwiających wybór alternatywy zgodnej z tymi przekonaniami narusza zasadę równego traktowania, może prowadzić do wykluczenia i stoi w sprzeczności z rekomendacjami m.in. WHO, FAO, UNICEF oraz rzecznika praw obywatelskich.
Tymczasem wiele krajów wprowadziło już przepisy zapewniające dostęp do alternatywnych posiłków zgodnych z przekonaniami i potrzebami zdrowotnymi – jako element realizacji praw człowieka, edukacji włączającej i neutralności światopoglądowej państwa.
3. Rozporządzenie nie zabezpiecza potrzeb dzieci z alergiami i nietolerancjami pokarmowymi, w szczególności na białko mleka krowiego, laktozę, jaja czy ryby – mimo że liczba takich przypadków systematycznie rośnie
Według danych krajowych i międzynarodowych coraz więcej dzieci zmaga się z alergiami i nietolerancjami pokarmowymi. Alergia na białko mleka krowiego, nietolerancja laktozy, uczulenie na jaja czy ryby należą do najczęstszych. Mimo to projektowane przepisy nie zobowiązują placówek do zapewnienia bezpiecznej alternatywnej diety eliminacyjnej ani nie tworzą odpowiednich wytycznych dietetycznych, sanitarno-epidemiologicznych i organizacyjnych dla żywienia takich dzieci. W rezultacie dzieci te są narażone na ryzyko spożycia nieodpowiednich składników lub – co bardziej prawdopodobne – są całkowicie wykluczane z udziału w posiłkach oferowanych przez szkoły i przedszkola.
Pogłębia to nie tylko nierówności społeczne, ale również wpływa negatywnie na zdrowie, samopoczucie i integrację społeczną dzieci. Pominięcie potrzeb dzieci o odmiennych wymaganiach żywieniowych jest nie tylko niezgodne z zasadą dostępu do edukacji i ochrony zdrowia, ale może również powodować ich izolację społeczną.
4. Nie realizuje zasady polityki włączającej – dzieci pozostające na alternatywnych dietach (często z powodów niezależnych od nich) nadal mogą być realnie wykluczone z systemu żywienia zbiorowego, co przekłada się na ich gorszą sytuację społeczną i zdrowotną
Polityka włączająca zakłada, że każde dziecko – niezależnie od pochodzenia, sytuacji zdrowotnej, przekonań czy stylu życia – powinno mieć równy dostęp do wspólnych usług edukacyjnych i opiekuńczych, w tym do żywienia zbiorowego w przedszkolach i szkołach.
Tymczasem w praktyce dzieci na dietach eliminacyjnych lub roślinnych są zmuszone do przynoszenia własnych posiłków, jedzenia w odosobnieniu lub rezygnowania z posiłków – co prowadzi do poczucia wykluczenia, stygmatyzacji i pogorszenia jakości ich codziennego funkcjonowania. Dla wielu rodzin stanowi to także znaczne obciążenie organizacyjne i finansowe. Brak dostępu do wspólnych posiłków pogarsza integrację społeczną, co stoi w sprzeczności z ideą szkoły jako miejsca wspólnoty, współpracy i równych szans.
W związku z powyższym proszę również o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
Z poważaniem
Marta Stożek
Posłanka na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej