Odpowiedź na interpelację nr 10975

w sprawie nierówności w traktowaniu mniejszości narodowych w Polsce i Polaków za granicą w świetle ustawy procedowanej 9 lipca 2025 r. (druk nr 1076)

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski

Warszawa, 06-08-2025

Szanowny Panie Marszałku,

w związku z interpelacją nr 10975 Panów Posłów J. Sachajko i M. Jakubiaka w sprawie nierówności w traktowaniu mniejszości narodowych w Polsce i Polaków za granicą w świetle ustawy procedowanej 9 lipca 2025 r. (druk nr 1076) przekazuję odpowiedzi na pytania.

1. Ile Polska wydaje rocznie na nauczanie języków mniejszości oraz na działalność organizacji mniejszości narodowych? Proszę o tabelaryczne zestawienie z podziałem na poszczególne mniejszości i finansowanie z roku 2020, 2021, 2022, 2023, 2024 i 2025.

Do udzielenia informacji odnośnie nauczania języków mniejszości oraz na działalność organizacji mniejszości narodowych, w tym zaprezentowania kwot wydatkowanych rocznie na nauczanie języków mniejszości oraz na działalność organizacji mniejszości narodowych w Polsce właściwe merytorycznie są Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji.

2. Ile Polska wydaje rocznie na nauczanie języka polskiego i wspieranie tożsamości narodowej dzieci i młodzieży polonijnej i polskich mniejszości za granicą – z podziałem na kraje i rok: 2023, 2024, 2025?

Wraz z przyjęciem przez Radę Ministrów 1 kwietnia br. Rządowej strategii współpracy z Polonią i Polakami za granicą na lata 2025-2030 rozpoczęte zostało wdrażanie nowych priorytetów polityki polonijnej. Jednym z siedmiu priorytetów strategii jest nauczanie języka polskiego. O znaczeniu nauczania języka polskiego świadczy fakt, że jest ono priorytetem numer 1, w ramach którego jednostkami odpowiedzialnymi są Ministerstwo Edukacji Narodowej, Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Działania na rzecz Polonii i Polaków za granicą są integralnym elementem polityki zagranicznej. Zgodnie z przyjętą w br. strategią uwzględniają one zmieniające się wyzwania geopolityczne. Aktualnie wyzwaniem pozostaje takie ukształtowanie systemu szkolnictwa polonijnego, w tym zwłaszcza jego centralnego elementu jakim jest nauczanie języka polskiego, aby stał się czynnikiem zachęcającym młodzież do kontaktu z językiem. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w której dana osoba posługuje się językiem polskim, ale w stopniu uniemożliwiającym swobodną komunikację i podejmowanie aktywności ekonomicznej czy edukacyjnej. System powinien też dawać możliwość nauki języka osobom polskiego pochodzenia, które dopiero w późniejszych pokoleniach decydują się na odnowienie kontaktu z językiem przodków i dla których nauka języka polskiego może być atutem oraz katalizatorem mobilności, a więc ew. decyzji o przyjeździe do Polski na stałe. Finansowanie nauki języka polskiego i edukacji w języku polskim pozostaje w kompetencjach instytucji podlegających MEN – Instytutowi Rozwoju Języka Polskiego im. M. Kolbego oraz Ośrodka Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą. Ministerstwo Spraw Zagranicznych w ramach kompetencji własnych, czyli wspierania polonijnego szkolnictwa społecznego za granicą oraz polskich szkół na Wschodzie oraz priorytetu dotyczącego nauczania języka polskiego, realizuje wdrażanie przyjętych celów we współpracy z placówkami dyplomatyczno-konsularnymi.

Wielkość środków finansowych z budżetu Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą Ministerstwa Spraw Zagranicznych przeznaczonych na wspieranie nauczania języka polskiego oraz tożsamości narodowej dzieci i młodzieży polonijnej i polskich mniejszości za granicą w latach 2023 – 2025 przedstawia zbiorczo poniższa tabela.

3. Czy Niemcy przeznaczają jakiekolwiek środki budżetowe na naukę języka polskiego dla swoich obywateli polskiego pochodzenia, a jeśli tak, to w jakiej skali?

Nauczania języka polskiego w Niemczech oferowane jest w formie tzw. nauczania języka kraju pochodzenia. Na tę formę nauczania państwo niemieckie przeznacza szacunkowo kwotę ok. 9 mln euro rocznie. Dodatkowo, w listopadzie 2022 r. strona niemiecka podjęła decyzję w sprawie ustanowienia funduszu na rzecz nauczania języka polskiego w wysokości 5 mln euro (tzw. fundusz D. Nietana) z trzyletnim budżetem. Fundusz stanowi wyjście naprzeciw polskim postulatom utworzenia zinstytucjonalizowanego mechanizmu finansowania oświaty polonijnej przez Niemcy. Środkami administruje specjalnie utworzone Centrum Kompetencji i Koordynacji Języka Polskiego (KoKoPol).

W wyniku dwustronnych rozmów udało się uzyskać zobowiązanie się przez Federalne Ministerstwo Spraw Zagranicznych do promowania w Niemczech polszczyzny jako języka odziedziczonego. Zadanie to realizuje wspomniane powyżej Centrum KoKoPol przy Fundacji Międzynarodowy Dom Spotkań St. Marienthal. Tym samym w dłuższej perspektywie czasowej zagwarantowane jest, że dzieci i młodzież polskiego pochodzenia w Niemczech i w systemie federalnym tego państwa będą miały większy dostęp do zajęć pozalekcyjnych w języku ojczystym. Oczekujemy, że działania te wzmocnią w Niemczech pozycję polszczyzny oraz nauczania języka polskiego. O dofinansowanie mogą ubiegać się stowarzyszenia i organizacje zarejestrowane i działające w Niemczech, które oferują lekcje języka polskiego w języku ojczystym dla dzieci i młodzieży w wieku od 0 do 25 lat. Są to w szczególności organizacje polonijne, które ze względu na ich wieloletnie zaangażowanie są adresatami dofinansowania. Finansowane i dofinansowywane są wynagrodzenia nauczycieli, koszty materiałów dydaktycznych, wynajem sal, koszty reklamy oraz działania pozalekcyjne bezpośrednio związane z nauczaniem języka polskiego jako języka odziedziczonego. W uzasadnionych przypadkach pokrywane są również koszty podstawowego wyposażenia technicznego do określonej wysokości. Nowością jest pokrycie kosztów egzaminu certyfikatowego z języka polskiego w uznanym ośrodku egzaminacyjnym w Niemczech oraz kosztów licencji egzaminatora (np. w systemie the European Language Certificates - Polski Szkoła B1/B2).

4. Czy rząd RP zabiega o uznanie Polaków za mniejszość narodową w Niemczech, zgodnie z postanowieniami traktatu z 1991 roku?

W Traktacie między RP a RFN o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 roku nie został użyty termin „mniejszość polska w Niemczech”. Art. 20 ust. 1 umowy wskazuje jako jej beneficjentów „osoby w Republice Federalnej Niemiec posiadające niemieckie obywatelstwo, które są polskiego pochodzenia albo które przyznają się do języka, kultury lub tradycji polskiej”. Mimo odmiennej definicji, zgodnie z Traktatem osobom tym należą się takie same prawa w kwestii utrzymania i rozwoju swojej tożsamości, jakie przysługują mniejszości niemieckiej w Polsce (vide art. 20 ust. 3).

Zgodnie z prawem niemieckim, status uznanej mniejszości przysługuje jedynie członkom następujących społeczności: duńskiej, fryzyjskiej, serbołużyckiej, czyli grupom zamieszkującym historyczne i zwarte obszary Niemiec, oraz Sinti i Roma.

5. Jakie działania dyplomatyczne podjęto w ostatnich 5 latach w celu obrony praw mniejszości polskiej w poszczególnych krajach UE oraz Białorusi i Ukrainie?

Obrona praw mniejszości polskich jest stałym zadaniem polskiej polityki zagranicznej. Działania dyplomatyczne w okresie ostatnich 5 lat to przede wszystkim monitorowanie i ocena stanu praw, analiza i ocena aktualnej sytuacji polskich mniejszości w poszczególnych krajach oraz podejmowanie doraźnych i adekwatnych do sytuacji działań politycznych oraz konsularnych. Najpoważniejszym działaniem w celu obrony praw mniejszości polskiej było informowanie organów władzy państwowej o podstawowych problemach i naruszeniach, formułowanie stanowisk oraz wypracowywanie działań i zabiegów politycznych i prawnych oraz działań dyplomatycznych.

W przypadku praw mniejszości polskich na Litwie, Ukrainie oraz w Niemczech Ministerstwo Spraw Zagranicznych w ostatnich 5 latach prowadziło poprzez placówki dyplomatyczno-konsularne monitoring zagrożeń oraz problemów i zapewniało podejmowanie bieżących interwencji. Prawa i sytuacja mniejszości polskiej w tych krajach była i pozostaje stałym elementem dwustronnych rozmów politycznych wysokiego szczebla.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych aktywnie działa na rzecz poprawy sytuacji Polaków na Białorusi, szczególnie w związku z odnotowanym po sfałszowanych w sierpniu 2020 r. wyborach prezydenckich wyraźnym zintensyfikowaniu aktywności władz białoruskich wymierzonej w przedstawicieli polskiej mniejszości narodowej w tym kraju. Zarówno w relacjach dwustronnych, jak i na forach międzynarodowych (UE, OBWE, RE) na przestrzeni ostatnich lat podnosiliśmy kwestię łamania przez Białoruś jej zobowiązań międzynarodowych odnośnie do polskiej mniejszości, czego najbardziej jaskrawymi przykładami były m.in. faktyczna likwidacja nauki języka polskiego w białoruskim systemie szkolnictwa, liczne przypadki niszczenia przez władze lokalne śladów polskiej pamięci narodowej (pomniki, cmentarze), a także stosowanie represji politycznych wobec osób zaangażowanych w działalność polskich organizacji. Szczególną uwagę poświęcano i wciąż poświęca się sprawie liderów Związku Polaków na Białorusi, w tym uwolnionej Andżeliki Borys, a także wciąż przebywającego w więzieniu Andrzeja Poczobuta, którego uwolnienie jest jednym z priorytetów MSZ. Z uwagą monitorujemy aktualną sytuację na Białorusi w zakresie praw człowieka i na bieżąco reagujemy na działania wymierzone w przedstawicieli polskiej mniejszości narodowej.

6. Czy rozważana jest zmiana zasad finansowania mniejszości narodowych w Polsce?

Do udzielenia informacji odnośnie zasad finansowania mniejszości narodowych w Polsce właściwy merytorycznie jest Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Z wyrazami szacunku

z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu