Odpowiedź na interpelację nr 10976

w sprawie nieakceptowanej asymetrii w finansowaniu nauczania języka niemieckiego w Polsce i języka polskiego w Niemczech oraz braku uznania mniejszości polskiej przez Republikę Federalną Niemiec

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski

Warszawa, 06-08-2025

Szanowny Panie Marszałku,

w związku z interpelacją nr 10976 posłów na Sejm RP Jarosława Sachajki i Marka Jakubiaka w sprawie nieakceptowanej asymetrii w finansowaniu nauczania języka niemieckiego w Polsce i języka polskiego w Niemczech oraz braku uznania mniejszości polskiej przez Republikę Federalną Niemiec przekazuję poniżej odpowiedzi na pytania.

Pytanie 1. Ile dokładnie rocznie Polska wydaje na naukę języka niemieckiego jako języka obcego i jako języka mniejszości? Proszę o pełne dane z lat 2020-2025.

Do udzielenia informacji odnośnie nauczania języków mniejszości narodowych oraz na działalność organizacji mniejszości narodowych, w tym podania kwot wydatkowanych rocznie na nauczanie języków mniejszości oraz na działalność organizacji mniejszości narodowych w Polsce, właściwy merytorycznie jest Minister edukacji oraz Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, który odpowiada za politykę państwa wobec mniejszości.

Pytanie 2. Ile Polska wydaje realnie na wsparcie nauki języka polskiego w Niemczech w latach 2020- 2025? Dlaczego środki zapowiedziana w budżecie nie są w całości wykorzystywane?

Wraz z przyjęciem przez Radę Ministrów 1 kwietnia br. Rządowej strategii współpracy z Polonią i Polakami za granicą na lata 2025-2030 rozpoczęte zostało wdrażanie nowych priorytetów polityki polonijnej. Jednym z siedmiu priorytetów strategii jest nauczanie języka polskiego. O znaczeniu nauczania języka polskiego świadczy fakt, że jest ono priorytetem numer 1, w ramach którego jednostkami odpowiedzialnymi są Ministerstwo Edukacji Narodowej, Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. 2 Działania na rzecz Polonii i Polaków za granicą są integralnym elementem polityki zagranicznej. Zgodnie z przyjętą w br. strategią uwzględniają one zmieniające się wyzwania geopolityczne. Aktualnie wyzwaniem pozostaje takie ukształtowanie systemu szkolnictwa polonijnego, w tym zwłaszcza jego centralnego elementu jakim jest nauczanie języka polskiego, aby stał się czynnikiem zachęcającym młodzież do kontaktu z językiem. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w której dana osoba posługuje się językiem polskim, ale w stopniu uniemożliwiającym swobodną komunikację i podejmowanie aktywności ekonomicznej czy edukacyjnej. System powinien też dawać możliwość nauki języka osobom polskiego pochodzenia, które dopiero w późniejszych pokoleniach decydują się na odnowienie kontaktu z językiem przodków i dla których nauka języka polskiego może być atutem oraz katalizatorem mobilności, a więc ew. decyzji o przyjeździe do Polski na stałe. Finansowanie nauki języka polskiego i edukacji w języku polskim pozostaje w kompetencjach instytucji podlegających MEN – Instytutu Rozwoju Języka Polskiego im. M. Kolbego oraz Ośrodka Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą, Ministerstwo Spraw Zagranicznych w ramach kompetencji własnych, czyli wspierania polonijnego szkolnictwa społecznego za granicą oraz polskich szkół na Wschodzie oraz priorytetu dotyczącego nauczania języka polskiego, realizuje wdrażanie przyjętych celów we współpracy z placówkami dyplomatyczno-konsularnymi. Wielkość środków finansowych z budżetu Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą Ministerstwa Spraw Zagranicznych przeznaczonych na wspieranie nauczania języka polskiego oraz tożsamości narodowej dzieci i młodzieży polonijnej i polskich mniejszości za granicą (w tym w Niemczech) w latach 2023–2025 przedstawia zbiorczo poniższa tabela.

Pytanie 3. Dlaczego Niemcy wciąż nie uznają Polaków za mniejszość narodową, mimo historycznych i liczbowych podstaw oraz podpisanych konwencji międzynarodowych?

Republika Federalna Niemiec podpisała i ratyfikowała Konwencję ramową o ochronie mniejszości narodowych z dnia 1 lutego 1995 r. Ww. dokument nie formuje jednak jednolitej definicji „mniejszości narodowej”, wiążącej państwa-strony Konwencji. Stąd respektowanie przez Niemcy wyłącznie statusu tzw. annerkante Minderheiten – „uznanych mniejszości” (Duńczycy, Serbołużyczanie, Fryzowie oraz Sinti i Roma), co znalazło potwierdzenie w niemieckiej deklaracji interpretacyjnej, złożonej do Konwencji ramowej. Na gruncie prawa niemieckiego do uznania za mniejszość narodowa lub etniczną konieczne jest spełnianie przez grupę następujących kryteriów:
• legitymowanie się przez jej członków obywatelstwem RFN;
• odrębna tożsamość (przejawiająca się w pielęgnowaniu własnego języka, kultury i historii) oraz wola jej zachowania;
• długi okres zamieszkiwania przedstawicieli społeczności w Niemczech („od wieków”);
• zamieszkiwanie w granicach Niemiec w zwartych skupiskach.

Pytanie 4. Jakie działania podejmuje rząd RP wobec rządu Niemiec w celu wyegzekwowania wzajemności w traktowaniu mniejszości narodowych?

Zgodnie z zapisami Traktatu między RP a RFN o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 r. osoby polskiego pochodzenia albo „przyznające się do języka, kultury lub tradycji polskiej” mają prawo do wyrażania i rozwijania swej odrębności i uzyskiwania wsparcia ze strony RFN. Zgodnie z traktatem osobom tym należą się takie same prawa w kwestii utrzymania i rozwoju swojej tożsamości w Niemczech, jakie przysługują mniejszości niemieckiej w Polsce. Dokumentem odnoszącym się bezpośrednio do statusu i sytuacji obu grup narodowościowych jest Wspólne Oświadczenie w sprawie wspierania obywateli niemieckich polskiego pochodzenia i Polaków w Niemczech oraz niemieckiej mniejszości w Polsce. Nad implementacją postanowień Wspólnego Oświadczenia toczą się rozmowy w ramach Polsko-Niemieckiego Okrągłego Stołu (OS). Obok delegacji obu rządów, w procesie Okrągłego Stołu uczestniczą przedstawiciele Polonii i Polaków w Niemczech oraz mniejszości niemieckiej w Polsce. Aktualnie trwają – w porozumieniu z MSWiA i MEN jako resortami odpowiedzialnymi za sprawy mniejszości niemieckiej w Polsce oraz nauczania języka niemieckiego w szkołach publicznych - przygotowania do wznowienia po kilkuletniej przerwie formatu Okrągłego Stołu (poprzednie posiedzenie OS – 19 czerwca 2019 r.). Odbyły się m. in. konsultacje MSZ ze środowiskami polonijnymi w Niemczech, poświęcone wypracowaniu formuły i przygotowaniu tematów proponowanych na obrady OS. Kolejne spotkanie Okrągłego Stołu odbędzie się jesienią 2025 r. w Polsce.

Pytanie 5. Czy nie czas zakończyć jednostronne finansowanie nauki języka niemieckiego w Polsce, dopóki RFN nie uzna i nie zacznie wspierać edukacji polskiej mniejszości u siebie?

Do udzielenia informacji odnośnie zasad finansowania mniejszości narodowych w Polsce właściwy merytorycznie jest Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji. Nauczania języka polskiego w Niemczech oferowane jest w formie tzw. nauczania języka kraju pochodzenia. Na tę formę nauczania państwo niemieckie przeznacza szacunkowo kwotę ok. 9 mln euro rocznie. Dodatkowo, w listopadzie 2022 r. strona niemiecka podjęła decyzję w sprawie ustanowienia funduszu na rzecz nauczania języka polskiego w wysokości 5 mln euro (tzw. fundusz D. Nietana) z trzyletnim budżetem. Fundusz stanowi wyjście naprzeciw polskim postulatom utworzenia zinstytucjonalizowanego mechanizmu finansowania oświaty polonijnej przez Niemcy. Środkami administruje specjalnie utworzone Centrum Kompetencji i Koordynacji Języka Polskiego (KoKoPol). W wyniku dwustronnych rozmów udało się uzyskać zobowiązanie się przez Federalne Ministerstwo Spraw Zagranicznych do promowania w Niemczech polszczyzny jako języka odziedziczonego. Zadanie to realizuje wspomniane powyżej Centrum KoKoPol przy Fundacji Międzynarodowy Dom Spotkań St. Marienthal. Tym samym w dłuższej perspektywie czasowej zagwarantowane jest, że dzieci i młodzież polskiego pochodzenia w Niemczech i w systemie federalnym tego państwa będą miały większy dostęp do zajęć pozalekcyjnych w języku ojczystym. Oczekujemy, że działania te wzmocnią w Niemczech pozycję polszczyzny oraz nauczania języka polskiego. O dofinansowanie mogą ubiegać się stowarzyszenia i organizacje zarejestrowane i działające w Niemczech, które oferują lekcje języka polskiego w języku ojczystym dla dzieci i młodzieży w wieku od 0 do 25 lat. Są to w szczególności organizacje polonijne, które ze względu na ich wieloletnie zaangażowanie są adresatami dofinansowania. Finansowane i dofinansowywane są wynagrodzenia nauczycieli, koszty materiałów dydaktycznych, wynajem sal, koszty reklamy oraz działania pozalekcyjne bezpośrednio związane z nauczaniem języka polskiego jako języka odziedziczonego. W uzasadnionych przypadkach pokrywane są również koszty podstawowego wyposażenia technicznego do określonej wysokości. Nowością jest pokrycie kosztów egzaminu certyfikatowego z języka polskiego w uznanym ośrodku egzaminacyjnym w Niemczech

Pytanie 6. Jakie działania podjęło polskie MSZ w ramach bilateralnych rozmów z Niemcami w latach 2020-2025 w tej sprawie? Proszę o przekazanie protokołów lub not dyplomatycznych, jeśli istnieją?

Kwestia faktycznego zrównania statusu grup narodowych: polskiej w Niemczech i niemieckiej w Polsce stanowi stały element agendy spotkań Ministra Spraw Zagranicznych, sekretarzy i podsekretarzy stanu oraz licznych, roboczych kontaktów przedstawicieli ministerstwa z reprezentantami władz niemieckich. Starania strony polskiej przełożyły się np. na decyzję władz federalnych w sprawie uruchomienia programu wsparcia finansowego dla nauczania języka polskiego w Niemczech, m.in. w systemie pozaszkolnym. Budżet na ten cel przewiduje środki w wysokości 5 mln EUR pozostające do dyspozycji na lata 2023-2025. Wspomniany fundusz nadzorowany jest przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych RFN, które wskazało Centrum Kompetencyjno-Koordynacyjne Języka Polskiego (KoKoPol) w miejscowości 5 Ostritz (Saksonia) do przekazywania środków beneficjentom: szkołom i organizacjom polonijnym oraz administrowania funduszem. O znaczeniu problematyki polonijnej i nauczania języka polskiego dla relacji dwustronnych świadczy także umieszczenie stosownego punktu w polsko-niemieckim Planie Działania, przyjętym po konsultacjach międzyrządowych PL-DE, zorganizowanych 2 lipca 2024 r. w Warszawie, w którym resorty obu krajów dokonały podsumowania aktualnego stanu współpracy i zaproponowały wspólne projekty na przyszłość.

Z wyrazami szacunku

z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu