Odpowiedź na interpelację nr 10976

w sprawie nieakceptowanej asymetrii w finansowaniu nauczania języka niemieckiego w Polsce i języka polskiego w Niemczech oraz braku uznania mniejszości polskiej przez Republikę Federalną Niemiec

Odpowiadający: minister edukacji Barbara Nowacka

Warszawa, 08-08-2025

Szanowni Panowie Posłowie,

w odpowiedzi na pytania znajdujące się we właściwości ministra edukacji, tj. pytania nr 1 i 2, uprzejmie informuję.

Ad 1. Ile dokładnie Polska wydaje rocznie na naukę języka niemieckiego jako języka obcego i jako języka mniejszości? Proszę o pełne dane z lat 2020–2025.

Finansowanie mniejszości niemieckiej w latach 2020-2024 (subwencja oświatowa)

Zadania oświatowe zw. z prowadzeniem przez jednostki samorządu terytorialnego szkół i placówek oświatowych finansowane były w latach 2020 – 2024 z dochodów jednostek samorządu terytorialnego (JST). Jednym z dochodów JST była część oświatowa subwencji ogólnej. Wysokość części oświatowej subwencji ogólnej dla wszystkich JST ustalała corocznie ustawa budżetowa. Kwotę przeznaczoną na część oświatową subwencji ogólnej dla wszystkich gmin, powiatów i województw samorządowych ustalano w wysokości łącznej kwoty części oświatowej subwencji ogólnej, nie mniejszej niż przyjęta w ustawie budżetowej w roku bazowym, skorygowanej o kwotę innych wydatków z tytułu zmiany realizowanych zadań oświatowych.

Część oświatową subwencji ogólnej – po odliczeniu rezerwy ustawowej – dzieliło się między jednostki samorządu terytorialnego według zasad określanych corocznie w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania. Rozporządzenie uzależniało wysokość części oświatowej subwencji ogólnej dla poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego od:

• liczby uczniów przeliczeniowych ustalanej w wyniku zastosowania zróżnicowanych wag dla wybranych kategorii uczniów (wychowanków) i określonych typów i rodzajów szkół oraz wskaźnika korygującego Di, uwzględniającego stopnie awansu zawodowego nauczycieli,
• wysokości finansowego standardu A (kwota części oświatowej subwencji ogólnej dzielona algorytmem przypadająca na jednego ucznia przeliczeniowego).

Subwencja oświatowa ustalana była na dany rok kalendarzowy i przekazywana do JST przez ministra właściwego do spraw finansów publicznych.

Część oświatowa subwencji ogólnej dla każdej JST stanowiła jedną kwotę, a o sposobie jej wydatkowania – zgodnie z art. 7 ust. 3 ww. ustawy o dochodach JST – decydował organ stanowiący JST.

Kwoty subwencji oświatowej nie można było wprost odnosić do zadań oświatowych nałożonych na JST. W obowiązującym systemie prawnym nie zawarto przepisu, z którego wynikałoby, iż budżet państwa gwarantował w ramach części oświatowej subwencji ogólnej środki na pokrycie wszystkich wydatków na realizację zadań oświatowych JST.

Finansowanie mniejszości niemieckiej od roku 2025 (potrzeby oświatowe)

Z dniem 25 października 2024 r. weszła w życie ustawa z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego zastępująca ustawę z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. W zakresie finansowania zadań oświatowych ustawa przewiduje, że dla samorządów naliczana jest w 2025 r. łączna kwota potrzeb oświatowych zamiast wcześniej naliczanych środków w ramach subwencji oświatowej i tzw. dotacji przedszkolnej. Łączna kwota potrzeb oświatowych ustalana jest co do zasady analogicznie jak część oświatowa subwencji ogólnej, czyli podstawą ustalenia pozostaje kwota z roku poprzedniego, z uwzględnieniem zmiany zakresu realizowanych zadań oświatowych. Podział łącznej kwoty potrzeb oświatowych następuje zgodnie z rozporządzeniem wydawanym przez ministra właściwego do spraw oświaty. Potrzeby oświatowe finansowane będą z dochodów własnych JST wynikających z lokalnej bazy podatku dochodowego od osób fizycznych i podatku dochodowego od osób prawnych, przy czym - co istotne - dochody JST z tytułu udziału w PIT i CIT zostaną ustabilizowane i uwolnione od wpływu zmian podatkowych.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji z dnia 18 grudnia 2024 r. w sprawie sposobu podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych między jednostki samorządu terytorialnego w roku 2025 w algorytmie podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych na rok 2025 uwzględniono m.in. wagi dotyczące uczniów lub słuchaczy należących do danej mniejszości narodowej (P₃₃, P₃₄, P₃₅ i P₃₆).

Tabela: Finansowanie mniejszości niemieckiej w latach 2020-2025 na rzecz podtrzymywania i rozwijania poczucia tożsamości narodowej przez prowadzenie nauki języka mniejszości narodowej oraz nauki własnej historii i kultury

Zakup podręczników przeznaczonych do kształcenia uczniów deklarujących przynależność do niemieckiej mniejszości narodowej

Na mocy ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych podręczniki i książki pomocnicze do kształcenia uczniów w zakresie niezbędnym do podtrzymywania poczucia tożsamości narodowej, etnicznej i językowej mogą być dofinansowywane z budżetu państwa z części, której dysponentem jest minister właściwy do spraw oświaty i wychowania.

Tabela: Kwoty wydatkowane przez MEN w latach 2020-2024 na zakup podręczników przeznaczonych do kształcenia uczniów deklarujących przynależność do niemieckiej mniejszości narodowej.

Zakupione podręczniki i książki pomocnicze zostały przekazane do właściwych kuratoriów oświaty, a następnie do bibliotek szkolnych lub międzyszkolnych zespołów nauczania.

MEN również w 2025 r. planuje zakupienie podręczników do kształcenia uczniów deklarujących przynależność do niemieckiej mniejszości narodowej.

Ministerstwo Edukacji Narodowej nie dysponuje danymi dotyczącymi wydatków ponoszonych na naukę języka niemieckiego jako obcego. Sprawozdania budżetowe JST nie zawierają tak szczegółowych informacji. W ramach podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych nie wyodrębnia się kryterium związanego z nauką języka obcego, wobec czego nie jest możliwe podanie kwot przewidzianych na sfinansowanie tego zadania.

Ad 2. Ile Polska wydaje realnie na wsparcie nauki języka polskiego w Niemczech w latach 2020–2025? Dlaczego środki zapowiedziane w budżecie nie są w całości wykorzystywane?

I. Minister Edukacji wspiera nauczanie języka polskiego w Niemczech, realizując następujące zadania:

1. Minister Edukacji założył i prowadzi w Niemczech szkoły polskie:

Koszt funkcjonowania szkół polskich w Niemczech:

2024 r. – 5 837 551,12 zł,
2025 r. (styczeń–czerwiec) – 3 318 911,98 zł.

Środki na powyższy cel znajdują się w budżecie Ośrodka Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą (ORPEG).

2. Organizowanie doskonalenia zawodowego nauczycieli szkół organizacji Polaków oraz nauczycieli prowadzących nauczanie języka polskiego w szkołach w niemieckim systemie oświaty

W 2024 r. ORPEG przeszkolił 1 122 nauczycieli z Niemiec, w 2025 r. (stan na 23.07.2025 r.) – 525 nauczycieli.

W budżecie ORPEG nie wyodrębnia się kwot przeznaczonych na doskonalenie zawodowe nauczycieli w podziale na kraje.

3. Wyposażanie szkół w podręczniki i pomoce dydaktyczne

W 2024 r. ORPEG przekazał 7086 egz. podręczników i pomocy dydaktycznych, realizując 47 wniosków złożonych przez szkoły społeczne i organizacje Polaków w Niemczech.

W roku 2025 do ORPEG wpłynęły 23 wnioski. Planowana jest ich realizacja. Obecnie trwa procedura związana z zakupem podręczników i pomocy dydaktycznych.

W budżecie ORPEG nie wyodrębnia się kwot przeznaczonych na wyposażanie szkół w podręczniki i pomoce dydaktyczne w podziale na kraje.

4. Baza danych szkół prowadzona przez ORPEG

W prowadzonej przez ORPEG „Bazie szkół“ zarejestrowane są 123 szkoły społeczne i organizacje Polaków w Niemczech prowadzące nauczanie języka polskiego (stan na 24.07.2025).

II. Wysokość środków przekazanych przez Instytut Rozwoju Języka Polskiego im. świętego Maksymiliana Marii Kolbego (IRJP) na naukę języka polskiego w Niemczech w latach 2022–2025 kształtuje się następująco (stan na 28.07.2025):

2022: n/d

Rok 2023:

Przyznane środki: 2 982 100,11 zł, po zwrotach od beneficjentów faktycznie wydatkowano: 2 514 974,44 zł.

Obszary objęte dofinansowaniem:

– wsparcie edukacji polonijnej i polskiej poza granicami Polski: przyznane środki: 999 850,00 zł, po zwrotach: 861 698,09 zł;
– wsparcie dzieci i młodzieży polonijnej oraz polskiej mieszkającej poza granicami Polski: przyznane środki: 1 122 119,00 zł, po zwrotach: 1 062 687,27 zł;
– projekty innowacyjne i cyfrowe z zakresu edukacji, nauki i budowy społeczeństwa informacyjnego: 86 500,00 zł;
– inicjatywy wspierające zadania IRJP: przyznane środki: 773 631,11 zł, po zwrotach: 504 089,08 zł.

Rok 2024:

Przyznane środki: 1 693 529,94 zł, po zwrotach od beneficjentów faktycznie wydatkowano: 1 451 143,53 zł.

Obszary objęte dofinansowaniem:

– wsparcie dla szkół polonijnych i polskich za granicą: przyznane środki: 787 661,60 zł, po zwrotach: 622 812,13 zł;
– wypoczynek w czasie wolnym od zajęć: przyznane środki: 87 396,00 zł, po zwrotach 78 945,18 zł;
– kompleksowe wsparcie edukacji polonijnej i polskiej za granicą: przyznane środki: 206 702,18 zł, po zwrotach: 196 051 zł;
– inicjatywy wspierające zadania IRJP: przyznane środki: 81 721,16 zł, po zwrotach: 72 221,16 zł;
– wsparcie działań promujących język i kulturę polską na świecie: przyznane środki: 307 744,00 zł, po zwrotach: 275 472,03 zł;
– wsparcie nauczania języka polskiego za granicą przez dofinansowanie zakupu podręczników, sprzętu biurowego, sprzętu komputerowego oraz oprogramowania: przyznane środki: 168 825,00 zł, po zwrotach: 152 161,19 zł;
– wspieranie edukacji polonijnej i polskiej poza granicami Polski: wsparcie działań promujących język i kulturę polską na świecie: przyznane środki: 53 480,00 zł.

Rok 2025:

Przyznane środki: 901 368,16 zł.

Obszary objęte dofinansowaniem:

– edukacja polonijna – wsparcie szkół polonijnych za granicą: przyznane środki: 621 391,76 zł;
– wypoczynek z językiem polskim: przyznane środki: 19 800,00 zł;
– wsparcie organizacji parasolowych w edukacji polonijnej: przyznane środki: 260 176,40 zł.

Środki zostały przekazane jako dotacje celowe w wyniku rozstrzygnięcia otwartych konkursów ogłoszonych przez IRJP wspierających edukację polonijną, w tym nauczycieli, utrzymanie szkół polonijnych, organizacji parasolowych i macierzy skupiających szkoły polonijne, wypoczynek dla dzieci i młodzieży polonijnej.

Zwroty przyznanych środków, widoczne w zestawieniu, wynikają z:

• niepełnego wykorzystania dotacji

Beneficjenci otrzymują środki na realizację określonych przedsięwzięć (zadań). W toku ich realizacji może jednak dojść do sytuacji, w której nie zostaje wykorzystana pełna kwota dotacji – m.in. w wyniku oszczędności powstałych podczas realizacji przedsięwzięcia (np. niższe niż zakładano koszty wynajmu sali konferencyjnej).

• odstąpienia od realizacji przedsięwzięcia

Zdarza się, że beneficjent podejmuje decyzję o rezygnacji z realizacji dofinansowanego przedsięwzięcia. Może to nastąpić zarówno przed podpisaniem umowy (wówczas nie dochodzi do przekazania środków), jak i po podpisaniu umowy (w takim przypadku cała kwota dofinansowania podlega zwrotowi).

Niewykorzystane środki wracają do puli finansowej przeznaczonej na kolejne konkursy organizowane przez instytut.

Z wyrazami szacunku

Barbara Nowacka
Minister Edukacji