do ministra spraw wewnętrznych i administracji
w sprawie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz niektórych innych ustaw
Zgłaszający: Tadeusz Tomaszewski
Data wpływu: 30-07-2025
Gniezno, 30 lipca 2025 r.
Szanowny Panie Ministrze,
wobec projektowanej nowelizacji ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa w zakresie funkcjonowania ośrodków zbiorowego zakwaterowania swoje praktyczne uwagi przekazały osoby prowadzące OZZ od samego początku konfliktu zbrojnego.
Ośrodek „Figa w lesie“, który działa w Skorzęcinie (powiat gnieźnieński), zapewnił schronienie blisko 1000 osobom z Ukrainy. W szczytowym momencie, w kwietniu i maju 2022 roku, przebywało tam jednocześnie 160 osób. Obecnie pod ich opieką pozostaje 29 osób. Pomoc realizują we współpracy z gminą Witkowo i społecznością. Dla wielu mieszkańców ośrodka to jedyne miejsce, które mogą dziś nazwać domem.
Przedstawili swoje uwagi w kilku kwestiach nowelizacji ustawy.
1. Termin zakończenia przyjmowania uchodźców do OZZ – 31 października 2025 r.
Zaproponowane w projekcie określenie terminu zakończenia przyjmowania nowych uchodźców wojennych do OZZ na dzień 31 października 2025 r. (poza grupami wrażliwymi wskazanymi w ustawie) budzi uzasadnione wątpliwości.
Potrzeba stopniowego ograniczania pomocy i dostosowywania systemu do zmieniających się okoliczności jest zrozumiała, ale ustalenie sztywnego terminu, bez możliwości jego elastycznego przedłużenia, rodzi ryzyko braku reakcji na rzeczywisty rozwój sytuacji w Ukrainie, której nie sposób dziś przewidzieć. Dotyczy to zwłaszcza zimy – najbardziej wymagającego okresu pod względem warunków i kosztów utrzymania (opał, ogrzewanie, wyżywienie).
W związku z tym zwracają się z prośbą o rozważenie dodania w ustawie zapisu, który umożliwiałby ministrowi właściwemu ds. wewnętrznych lub wojewodzie, w uzasadnionych przypadkach, wydanie rozporządzenia wydłużającego możliwość przyjmowania uchodźców do ośrodków zbiorowego zakwaterowania. Taki zapis dałby państwu narzędzie szybkiego reagowania w razie pogorszenia się sytuacji humanitarnej, bez konieczności przeprowadzania pilnej nowelizacji ustawy.
2. Doprecyzowanie grup wrażliwych – uwagi praktyczne
Projekt ustawy zakłada doprecyzowanie grup wrażliwych, którym wojewoda będzie mógł nadal udzielać pomocy w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania. Obecnie z opłat są zwolnione m.in.:
- osoby niepełnosprawne i ich opiekunowie,
- osoby w wieku emerytalnym (kobiety 60+, mężczyźni 65+),
- kobiety w ciąży i wychowujące dzieci do 12. miesiąca życia,
- osoby samotnie wychowujące co najmniej troje dzieci,
- opiekunowie tymczasowi,
- osoby w trudnej sytuacji życiowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów.
Ostatnia z wymienionych kategorii – osoby w trudnej sytuacji życiowej – jest stosowana wyjątkowo rzadko. Z praktyki wynika, że decyzje o zwolnieniu z opłat są niezwykle restrykcyjne, nawet w przypadkach, które wydają się oczywiste.
Przykład jednej z mieszkanek ośrodka: kobieta, która przyjechała do Polski z matką w grudniu 2024 roku, po śmierci matki (w kwietniu 2025 r.) została zwolniona z odpłatności tylko na 9 dni, mimo że ma dziś 59 lat, nie zna języka i nie jest w stanie podjąć pracy – podobnie jak wielu Polaków w tym wieku.
W związku z powyższym proszą o rozważenie doprecyzowania, że do kategorii „osób w trudnej sytuacji życiowej“ mogą być w szczególności zaliczane osoby w wieku przedemerytalnym – tj. kobiety powyżej 56. roku życia i mężczyźni powyżej 61. roku życia – w przypadku braku możliwości podjęcia pracy lub braku wsparcia rodziny.
Również młodzież ucząca się w Polsce – ukończyli 18 lat, ale nie są studentami – często pozostaje bez realnej pomocy. W ośrodku przebywa obecnie trójka uczniów szkól ponadpodstawowych, którzy przyjechali przed ukończeniem 18. roku życia i zdecydowali się kontynuować edukację w Polsce.
3. Automatyczne zmniejszanie liczby miejsc w umowie po wypisaniu się mieszkańców
Z niepokojem obserwują stosowaną od dłuższego czasu praktykę automatycznego zmniejszania liczby osób objętych umową z wojewodą po wypisaniu się któregoś z mieszkańców. Skutkuje to brakiem możliwości przyjęcia nowych osób, mimo że nasz ośrodek dysponuje miejscami i infrastrukturą, a prowadząca go kadra posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z uchodźcami.
Od ponad roku muszą odmawiać przyjęcia do ośrodka nowych osób z Ukrainy, które według obowiązujących kryteriów kwalifikowałyby się do pomocy. Dotyczy to m.in. matki z małymi dziećmi, osób starszych, kobiet w ciąży – często przebywających na terenach objętych działaniami wojennymi, w bardzo trudnych warunkach. W ośrodku „Figa w lesie“ panuje pełna współpraca z samorządem lokalnym, miejscową społecznością oraz służbami urzędowymi. Nigdy nie byli negatywnie oceniani przez urząd wojewódzki. Działają zgodnie z przepisami, z pełnym zaangażowaniem i zrozumieniem potrzeb uchodźców. Wydaje się zasadne, że w takich przypadkach powinna istnieć możliwość zwiększenia limitu miejsc – przynajmniej do wcześniej obowiązującej liczby, jeśli infrastruktura i kadra nadal są dostępne. Zgłaszają więc prośbę o wprowadzenie rozwiązania, które umożliwi wojewodom indywidualne zwiększenie limitu osób w ośrodkach, które wykazują gotowość do dalszej pomocy oraz nie były obciążone negatywną oceną współpracy.
4. Waloryzacja stawki dziennej oraz kwestia opodatkowania świadczeń
Od początku wojny stawka dzienna za osobę przebywającą w ośrodku zbiorowego zakwaterowania pozostaje niezmieniona. Tymczasem w ciągu ostatnich trzech lat nastąpił znaczny wzrost kosztów podstawowych – żywności, energii, opału, wody, wynagrodzeń pracowników. Szczególnie trudny jest okres zimowy, gdy rosną wydatki na ogrzewanie oraz zapewnienie ciepłych posiłków i warunków do życia.
Dodatkowo warto zwrócić uwagę, że zgodnie z zapisami obowiązujących umów urząd nie ponosi odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez osoby przebywające w ośrodku, a także nie zapewnia wsparcia finansowego po zakończeniu ich pobytu – np. w zakresie remontów, wymiany zniszczonych mebli czy zużytego wyposażenia. W praktyce oznacza to, że prowadzący ośrodki powinni przewidywać i zabezpieczać środki na te cele z otrzymywanej stawki dziennej. Tymczasem świadczenia te nadal podlegają opodatkowaniu, mimo że nie stanowią dochodu w klasycznym rozumieniu – nie są zyskiem, lecz środkiem do realizacji zadania publicznego.
Którekolwiek z tych rozwiązań – nawet jedno – realnie wpłynęłoby na poprawę sytuacji nie tylko osób przebywających w ośrodkach, ale również tych, którzy je prowadzą i często od ponad trzech lat poświęcają całe swoje życie, energię i zasoby prywatne na niesienie tej pomocy.
Prowadzący ośrodek zdaje sobie sprawę, że konieczne jest stopniowe dostosowywanie systemu pomocy do zmieniającej się sytuacji, jednak proponowane rozwiązania powinny być oparte na realnym obrazie funkcjonowania ośrodków zbiorowego zakwaterowania oraz uwzględniać trudności zarówno uchodźców, jak i osób, które od początku wojny poświęciły swoje życie i środki, by im pomagać.
Z pełnym szacunkiem proszą o rozważenie przedstawionych uwag i sugestii. W razie potrzeby chętnie zapraszają przedstawicieli Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji do Ośrodka „Figa w lesie“, aby mogli osobiście zapoznać się z sytuacją. Zapewniają tłumacza oraz wszelkie wsparcie organizacyjne.
Mając na uwadze powyższe uwagi i spostrzeżenia, uprzejmie proszę o odpowiedzi na pytania:
Z wyrazami szacunku
Poseł Tadeusz Tomaszewski