do ministra zdrowia
w sprawie działań w zakresie ograniczania spożycia cukru i wprowadzenia preferencji podatkowych dla zdrowych napojów
Zgłaszający: Agnieszka Ścigaj
Data wpływu: 13-08-2025
Szanowna Pani Minister,
rosnące spożycie cukru w Polsce stało się jednym z najpoważniejszych wyzwań zdrowia publicznego. Według NCD Risk Factor Collaboration w 2025 roku w Polsce na otyłość chorować będzie 25,9% kobiet i 30,3% mężczyzn powyżej 20. roku życia, a obecnie nadwagę ma już około 60% dorosłych Polaków. Skala problemu przekłada się na dramatyczne konsekwencje społeczne i ekonomiczne – od rosnących kosztów leczenia chorób dietozależnych po spadek produktywności i wzrost wydatków państwa na świadczenia związane z niezdolnością do pracy.
Najwyższa Izba Kontroli w raporcie „Profilaktyka i leczenie otyłości u osób dorosłych“ z lutego 2024 roku wykazała, że wydatki z powodu otyłości zwiększyły się dwunastokrotnie, z ok. 1,7 mln zł do niemal 21 mln zł. Z kolei OECD szacuje, że w ciągu najbliższych 30 lat choroby związane z otyłością będą kosztować polską gospodarkę ok. 108 mld zł, czyli ponad 4% PKB.
Jedną z głównych przyczyn tej sytuacji jest nadmierne spożycie cukru, zwłaszcza w produktach przetworzonych i napojach słodzonych. Według danych przytoczonych w uzasadnieniu do projektu ustawy wprowadzającej opłatę cukrową przeciętne spożycie cukru w Polsce sięgało ok. 42 kg rocznie na osobę, co znacznie przekracza rekomendacje Światowej Organizacji Zdrowia zalecającej ograniczenie jego dziennego spożycia do maksymalnie 25 g (ok. 6 łyżeczek). Tymczasem badania wskazują, że Polacy spożywają średnio około 23 łyżeczki cukru dziennie – ponad trzykrotnie więcej niż zaleca WHO.
Celem wprowadzenia opłaty cukrowej w 2021 roku było ograniczenie spożycia napojów słodzonych i zachęcenie do zdrowszych wyborów żywieniowych. Jednak mimo tego instrumentu problem nadmiernego spożycia cukru nie został rozwiązany, a polityka państwa w tym zakresie pozostaje niekonsekwentna.
Z jednej strony opłata cukrowa ma przeciwdziałać chorobom dietozależnym, a z drugiej – napoje zawierające minimum 20% soku, które naturalnie dostarczają znacznych ilości cukru, objęte są preferencyjną stawką VAT. Trzeba wyraźnie podkreślić, że cukier zawarty w sokach – mimo że naturalny – w nadmiarze wywołuje te same negatywne skutki zdrowotne, co cukier dodany. Nadmierne spożycie soków sprzyja rozwojowi nadwagi, otyłości, insulinooporności i cukrzycy typu 2, a także zwiększa ryzyko próchnicy.
Co więcej, w nowelizacji tzw. rozporządzenia sklepikowego, dotyczącego asortymentu sprzedawanego w szkołach, zabrakło zapisów ograniczających dopuszczalną ilość cukru w gotowych napojach.
Na szczególną uwagę zasługuje również całkowity brak wsparcia dla wody mineralnej jako zdrowej alternatywy dla napojów słodzonych. Woda – podstawowy i rekomendowany przez ekspertów produkt niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu – nie korzysta z żadnych preferencji w polityce zdrowotnej państwa. Nie jest objęta 5% stawką VAT, jak napoje z dodatkiem 20% soku, ani nie znajduje się na liście towarów pierwszej potrzeby, które mogłyby być wspierane niższymi stawkami podatkowymi. Taka sytuacja de facto promuje wybór napojów z naturalną zawartością cukru kosztem najbardziej neutralnego i zdrowego produktu, jakim jest woda.
Dane NFZ wskazują, że w 2023 roku refundacja leczenia chorób powiązanych z otyłością wyniosła 6,6 mld zł, a według OECD w ciągu najbliższych trzech dekad Polska może stracić z powodu chorób związanych z otyłością równowartość ponad 4% PKB. Wobec tak alarmujących prognoz konieczne jest podjęcie spójnych działań – zarówno przez kontynuację instrumentów fiskalnych, jak i wprowadzenie norm ograniczających maksymalną zawartość cukru w produktach spożywczych oraz stworzenie preferencji podatkowych dla napojów niesłodzonych, w tym wody mineralnej.
W związku z powyższym zwracamy się z prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
1. Czy Ministerstwo Zdrowia analizuje skutki wprowadzenia opłaty cukrowej w kontekście zdrowia publicznego i zachowań konsumenckich?
2. Czy Ministerstwo Zdrowia monitoruje sprzedaż napojów zawierających 20% soku oraz ich wpływ na zdrowie Polaków?
3. Czy Ministerstwo Zdrowia zamierza podjąć działania zmierzające do zmiany polityki zdrowotnej państwa i wprowadzenia niewielkich preferencji podatkowych dla wody mineralnej?
4. Czy Ministerstwo Zdrowia planuje reformę opłaty cukrowej, opartą na wynikach monitoringu jej skuteczności?
5. Czy Ministerstwo Zdrowia rozważa rozszerzenie regulacji dotyczących limitu cukru w napojach sprzedawanych w jednostkach oświaty?
Z wyrazami szacunku