w sprawie wystąpienia przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej o reparacje wojenne od Federacji Rosyjskiej oraz opracowania raportu dotyczącego strat poniesionych przez Polskę w wyniku agresji ZSRR na Polskę w 1939 r. i działań ZSRR do 1989 r.
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski
Warszawa, 01-10-2025
Szanowny Panie Marszałku,
W odpowiedzi na interpelację nr 12143 Państwa Posłów Dariusza Mateckiego, Waldemara Andzela, Michała Kowalskiego, Anny Kwiecień, Grzegorza Lorka, Edwarda Siarki i Andrzeja Śliwki w sprawie wystąpienia przez rząd RP o reparacje wojenne od Federacji Rosyjskiej oraz opracowaniu raportu dotyczącego strat poniesionych przez Polskę w wyniku agresji ZSRR na Polskę w 1939r. i działań ZSRR do 1989 r. przedstawiam odpowiedzi na pytania.
1. Czy rząd RP planuje opracowanie kompleksowego raportu dot. strat poniesionych przez Polskę w wyniku agresji sowieckiej z 17 września oraz późniejszych działań ZSRR do roku 1989 r.?
MSZ nie prowadzi prac związanych z przygotowaniem kompleksowego raportu dotyczącego strat poniesionych przez Polskę w wyniku agresji sowieckiej. Zadania tego rodzaju należą do kompetencji innych instytucji państwowych, w tym powołanego w listopadzie 2021 roku Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego.
2. Czy rząd planuje wystąpić z formalnymi żądaniami reparacyjnymi wobec Federacji Rosyjskiej – jako prawnego i politycznego spadkobiercy ZSRR – za straty wojenne, okupację i podporządkowanie Polski w okresie powojennym?
Kwestia występowania obecnie z roszczeniami o reparacje wojenne względem Federacji Rosyjskiej wynikającymi z naruszenia prawa międzynarodowego przez to państwo (lub ZSRR) w stosunku do Polski lub w związku z niewywiązaniem się tego państwa ze zobowiązań umownych wymaga kompleksowego podejścia uwzględniającego szereg uwarunkowań bieżącej sytuacji politycznej w relacjach dwustronnych oraz na arenie globalnej. Należy wskazać, że problem reparacji wojennych dla Polski za ogromne straty osobowe i materialne poniesione w wyniku agresji ZSRR na Polskę i zbrodni stalinowskich, w tym za bezprawne deportacje oraz zesłania do obozów pracy w ZSRR, nie został uregulowany ani przez ZSRR, ani przez Federację Rosyjską. Kwestia wypłaty reparacji, w tym wypłaty odszkodowań dla osób poszkodowanych, przez Federację Rosyjską, jako państwa-kontynuatora ZSRR była począwszy od lat 90-tych XX w. wielokrotnie podnoszona przez Rząd RP, niestety bezskutecznie. Czynnikami, które utrudniały rzeczowy dialog mający na celu wypracowanie wspólnych rozwiązań były przede wszystkim obawy władz rosyjskich przed konsekwencjami finansowymi dla budżetu rosyjskiego oraz przed stworzeniem precedensu umożliwiającego w przyszłości występowanie z podobnymi roszczeniami przez inne państwa. Strona rosyjska wskazywała na możliwości rozwiązania problemu wypłaty rekompensat dla osób indywidualnych w ramach rosyjskiego systemu prawnego. Według strony rosyjskiej wypłata odszkodowań mogła nastąpić jedynie w trybie indywidualnym, na warunkach ustawy RFSRR z 18 października 1991 r. o rehabilitacji ofiar represji politycznych. Ustawa ta nie przewidywała jednak rekompensat finansowych jako zadośćuczynienia za deportacje, wysiedlenia, pracę przymusową, w tym w łagrach NKWD, utratę życia, zdrowia oraz mienia, czyli represji, które w największym stopniu dotknęły Polaków. Przepisy wskazanej ustawy nie były więc nigdy traktowane przez stronę polską jako możliwy sposób zadośćuczynienia choć części wysuwanych roszczeń. Rząd RP nigdy nie uznał kwestii reparacji wojennych dla Polski za straty osobowe i materialne poniesione w wyniku agresji ZSRR na Polskę i zbrodni stalinowskich, za zamkniętą. Polska nie zrzekła się w żadnej umowie międzynarodowej prawa do uzyskania odszkodowań z tytułu represji wojennych ze strony ZSRR.
3. Czy rząd prowadzi lub planuje podjąć działania dyplomatyczne, informacyjne lub prawne na arenie międzynarodowej, mające na celu upowszechnianie wiedzy o sowieckich zbrodniach na narodzie polskim i domaganie się sprawiedliwości historycznej?
MSZ prowadzi działania dyplomatyczne oraz informacyjne ukierunkowane na upowszechnianie wiedzy dot. odpowiedzialności Federacji Rosyjskiej za zbrodnie popełnione na narodzie polskim oraz na dochodzenie sprawiedliwości w wymiarze historycznym i społecznym. Działania te obejmują w szczególności przeciwdziałanie dezinformacyjnym narracjom rosyjskim dotyczącym historii XX wieku, poprzez systematyczne prezentowanie stanowiska RP w przestrzeni publicznej. Przykładem takich inicjatyw była kampania prowadzona (16.04.2025-17.09.2025) w mediach społecznościowych z okazji 80. rocznicy zakończenia II wojny światowej, której celem było podkreślenie prawdy historycznej i upowszechnienie wiedzy o skutkach agresji i okupacji dla Polski.
4. Czy powyższy temat był poruszany w rozmowach bilateralnych bądź na forum organizacji międzynarodowych, takich jak ONZ, OBWE czy Rada Europy?
Kwestia odpowiedzialności Federacji Rosyjskiej i fałszowania historii dla usprawiedliwiania agresji rosyjskiej była także poruszana w rozmowach bilateralnych oraz na forach organizacji międzynarodowych. Przykładami takich działań mogą być rozmowy z przedstawicielami państw bałtyckich (Estonią i Łotwą) oraz wypowiedzi podczas posiedzeń organów Organizacji Narodów Zjednoczonych (np. posiedzenie Zgromadzenia Ogólnego ONZ z dnia 7 maja 2025 roku upamiętniającego wszystkie ofiary II wojny światowej).
5. Czy rząd rozważa powołanie specjalnego zespołu ekspertów lub pełnomocnika ds. reparacji od Rosji, podobnie jak to miało miejsce w przypadku reparacji od Niemiec?
Na obecnym etapie resort spraw zagranicznych nie przewiduje utworzenia stanowiska pełnomocnika ds. reparacji od Federacji Rosyjskiej.
Z wyrazami szacunku
z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu