Odpowiedź na interpelację nr 12301

w sprawie realizacji polsko-niemieckiego traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 roku

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski

Warszawa, 10-10-2025

Szanowny Panie Marszałku,

w odpowiedzi na interpelację nr 12301 pana posła Janusza Kowalskiego w sprawie realizacji polsko-niemieckiego traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 roku uprzejmie informuję, co następuje.

Ad 1. Środowiska polonijne w Niemczech wskazują na problemy z egzekwowaniem traktatowych praw odnoszących się do dostępności nauczania języka polskiego jako języka ojczystego oraz zachowania polskiego dziedzictwa kulturowego i tożsamości. Prowadzony od 2011 r. konsekwentny dialog z przedstawicielami RFN w sprawie wdrażania postanowień traktatu przybliżył jednak realizację niektórych postulatów Polonii, takich jak: utworzenie funduszu wsparcia szkolnictwa polonijnego (tzw. Fundusz Nietana), rozpoczęcie remontu Domu Związku Polaków w Bochum oraz powołanie pełnomocników do spraw Polonii w krajach związkowych. Pozytywne zmiany nie zawsze jednak przekładają się na trwałe efekty odczuwane przez Polonię. Proces wdrażania postanowień traktatowych postępuje zbyt wolno, a aktualny stopień ich implementacji przez władze RFN pozostaje wciąż daleki od oczekiwań strony polskiej i Polonii.

Ad 2. Zgodnie z traktatem między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z dnia 17 czerwca 1991 r. organizacje polonijne „mogą się ubiegać o dobrowolne wkłady finansowe i inne, jak również o pomoc publiczną, zgodnie z prawem krajowym, oraz które posiadają równoprawny dostęp do środków przekazu swojego regionu.“

Elementem wsparcia na podstawie traktatowej są środki pochodzące od Pełnomocnika Rządu Federalnego ds. Kultury i Mediów (BKM). Ich łączna wysokość to 300 tys. EUR rocznie, z przeznaczeniem na wspieranie projektów kulturalnych, ocenianych na podstawie regulaminu. Innym przykładem wsparcia finansowego, z którego korzystać mogą organizacje polonijne realizujące swoje cele w obszarze oświaty, jest tzw. Fundusz Nietana, którym administruje Centrum Kompetencji i Koordynacji Języka Polskiego (KoKoPol). Należy zauważyć, że wsparcie za pośrednictwem powyższych instytucji ma charakter grantowy.

Ad 3. Wsparcie finansowe dla Polonii i Polaków w Niemczech jest realizowane wielopłaszczyznowo, w tym m.in. przez: współpracę organizacji polonijnych z właściwymi terytorialnie urzędami konsularnymi w zakresie przedsięwzięć polonijnych. Współpraca jest realizowana na podstawie zawartej umowy z wykonawcą, gdzie wykonawcą jest organizacja polonijna lub inny podmiot polonijny. Przedsięwzięcia polonijne są realizowane ze środków budżetowych w ramach tzw. funduszy polonijnych: Szkolnictwo Polskie za granicą, Opieka i pomoc dla Polonii i Polaków za granicą oraz Pozostała działalność.

Ponadto placówki wspierają polskich obywateli w obszarze pomocy i opieki konsularnej, pomagają w organizacji wydarzeń dla środowisk polonijnych (np. polskojęzycznych lekarzy, prawników), a także w obchodzeniu świąt narodowych i upamiętnianiu rocznic.

Ad 4. W konkursach dotacyjnych Ministerstwo Spraw Zagranicznych, na podstawie ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, może udzielać wsparcia wszystkim rodzajom podmiotów, uwzględnionym w art. 3 ust. 2 ustawy. Wsparcie finansowe przyznawane jest na podstawie stopnia spełnienia kryteriów optymalnej realizacji zadań na rzecz Polonii i Polaków za granicą.

Ad 5. W 2024 roku placówki w Niemczech otrzymały środki finansowe na realizację zadań (przedsięwzięć polonijnych) w obszarze współpracy z Polonią i Polakami za granicą w łącznej wysokości 1 506 315 zł, co stanowiło ok. 7,5 % ogółu środków na placówki zagraniczne; w 2025 roku – 1 569 358 zł.

Dane z poszczególnych placówek w RFN przedstawione są w poniższej tabeli.

Ad 6. Finansowanie nauczania języka polskiego w szkołach społecznych w Niemczech odbywa się na podstawie rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 12 kwietnia 2023 r. w sprawie wsparcia udzielanego przez Instytut Rozwoju Języka Polskiego (Dz. U. 2023 poz. 718). W niemieckich szkołach publicznych nauczanie języka polskiego i jego finansowanie realizowane jest na podstawie wewnętrznych uregulowań prawnych niemieckich krajów związkowych.

Ad 7. Ministerstwo Spraw Zagranicznych nie posiada danych na temat wsparcia dla mniejszości niemieckiej w Polsce. Informacje te są w kompetencji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Ad 8. W 2024 roku w gestii Ministerstwa Spraw Zagranicznych pozostawała realizacja projektów dotacyjnych ogłoszonych przez KPRM przed 1 lipca 2024 r. w ramach konkursów:

- „Polonia i Polacy z granicą 2023“ w obszarach media i struktury – na działania w Niemczech przeznaczono kwotę 1 127 495,00 zł,
- „Polonia i Polacy za Granicą 2024 – Media i struktury“ – na działania w Niemczech przeznaczono kwotę 74 000,00 zł,
- „Polonia i Polacy za Granicą 2024 – wydarzenia i inicjatywy polonijne“ – na działania w Niemczech przeznaczono kwotę 242 482,61 zł.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych zrealizowało również konkursy dotacyjne:

- „Polonia i Polacy z granicą 2024“ – Regranting – na działania w Niemczech przeznaczono kwotę 255 400,00 zł,
- „Infrastruktura Polonijna 2024“ – na działania w Niemczech przeznaczono kwotę 800 000 zł.

Należy zauważyć, że Ministerstwo Spraw Zagranicznych nie jest obecnie ani nie było w 2024 r. dysponentem wszystkich środków budżetowych przeznaczonych na wsparcie Polonii i Polaków w Niemczech (np. od 2022 r. znaczna część środków przeznaczonych na rozwój polskiej oświaty za granicą powierzona została Instytutowi Rozwoju Języka Polskiego im. świętego Maksymiliana Marii Kolbego). Wobec powyższego suma podanych wyżej wartości nie stanowi kwoty całkowitego wsparcia państwa polskiego dla społeczności polskiej w RFN.

Z wyrazami szacunku

z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu