w sprawie naruszeń praw człowieka na granicy polsko-białoruskiej
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Maciej Duszczyk
Warszawa, 12-11-2025
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację numer 12353 Pani Poseł Marty Stożek w sprawie naruszeń praw człowieka na granicy polsko-białoruskiej, uprzejmie przedstawiam następujące informacje.
Na wstępie należy podkreślić, że od ponad trzech lat Polska jest celem zorganizowanej presji migracyjnej ze strony reżimów białoruskiego i rosyjskiego, będącej elementem działań hybrydowych wymierzonych w stabilność Rzeczypospolitej Polskiej (RP) i Unii Europejskiej (UE). Sytuacja ta w 2025 r. utrzymuje się – do końca września odnotowano ponad 25,3 tysiąca prób nielegalnego przekroczenia granicy, z czego we wrześniu ponad 2,2 tysiąca. Nowe krajowe przepisy prawa oraz wzmocnione techniczne zabezpieczenia granicy umożliwiają niemal 98% skuteczność udaremnienia tych prób, a granica polsko-białoruska pozostaje pod całodobową ochroną Straży Granicznej (SG) i Wojska Polskiego.
Ustawodawstwo krajowe – w tym ustawa z dnia 21 lutego 2025 r. o zmianie ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej[1] – dopuszcza czasowe i terytorialne zawieszenie prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, wyłącznie na obszarach i w okresach szczególnego zagrożenia. Obowiązujące rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 września 2025 r. w sprawie przedłużenia czasowego ograniczenia prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej[2] przedłuża przedmiotowe zawieszenie do 22 listopada 2025 r., z wyłączeniem małoletnich bez opieki, kobiet w ciąży oraz osób szczególnie narażonych. Wskazane przepisy prawa gwarantują centralną kontrolę i ograniczają ryzyko nadużyć systemu azylowego podczas masowych, nielegalnych przekroczeń granicy.
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) systematycznie wdraża działania na rzecz ochrony zdrowia i życia wszystkich osób w rejonie przygranicznym, niezależnie od ich statusu prawnego. Kluczowym elementem tego systemu są nieetatowe zespoły interwencyjne, powołane w jednostkach SG w lutym 2024 r. Ich zadaniem jest szybkie reagowanie na zagrożenia zdrowia i życia migrantów oraz prowadzenie akcji ratowniczych – zarówno na lądzie, jak i z powietrza czy wody. Funkcjonariusze tych zespołów udzielają pomocy medycznej i humanitarnej we współpracy z organizacjami społecznymi i służbami mundurowymi. W przypadku wystąpienia takiej potrzeby, osoby w stanie zagrożenia są przewożone do szpitali, a akcje te są wspierane przez system państwowego ratownictwa medycznego.
Ponadto SG zapewnia żywność, środki higieniczne, leki oraz odzież dla potrzebujących, a zbiórki są organizowane m.in. przy wsparciu Caritas Polska, Polskiego Czerwonego Krzyża i Rzecznika Praw Obywatelskich.
Warto wskazać, że przy każdej jednostce SG funkcjonują Pełnomocnicy ds. Ochrony Praw Człowieka, nadzorując działania służb i reagując na zgłaszane potrzeby.
W strukturze Komendy Głównej SG w 2024 r. został ustanowiony Pełnomocnik Komendanta Głównego SG ds. Ochrony Praw Człowieka. Do zadań Pełnomocnika należy między innymi:
Cyklicznie odbywają się spotkania Komendanta Podlaskiego Oddziału Straży Granicznej (POSG) oraz Pełnomocnika ds. Ochrony Praw Człowieka z przedstawicielami Lekarzy bez Granic, mające na celu uzgodnienie możliwości współdziałania w sytuacjach zagrażających życiu i zdrowiu migrantów usiłujących w sposób nielegalny przekroczyć granicę polsko-białoruską oraz ustalenie możliwości podjęcia potencjalnych interwencji medycznych w bezpośrednim rejonie zapory granicznej – jako działań wspomagających akcje ratunkowe podejmowane w razie potrzeby przez funkcjonariuszy SG przy zaangażowaniu państwowego ratownictwa medycznego. Komendant POSG i aparat Pełnomocnika ds. Ochrony Praw Człowieka uczestniczą w spotkaniach z organizacjami i instytucjami działającymi na rzecz migrantów – lokalnymi oraz międzynarodowymi – w tym UNHCR[3], UNICEF[4] oraz pozostają w czynnym dialogu z Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka w zakresie przestrzegania praw podstawowych.
W tym miejscu warto nadmienić, że na przełomie 2021/2022, w oparciu o porozumienie POSG z Polskim Czerwonym Krzyżem, w trybie alarmowym, odbywały się dyżury ratowników Polskiego Czerwonego Krzyża, mające na celu udzielanie pomocy medycznej i humanitarnej migrantom w pasie przygranicznym oraz wizyty konsultacyjne w placówkach POSG, w celu dostarczenia pomocy humanitarnej bezpośrednio cudzoziemcom, którzy nielegalnie przekroczyli granicę.
Ponadto w POSG odbywają się szkolenia z Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP) prowadzone przez służbę zdrowia POSG oraz Centrum Szkolenia SG w Kętrzynie. Funkcjonariusze POSG szkoleni są również z zakresu udzielania pierwszej pomocy osobom, wobec których istnieje podejrzenie hipotermii. Celem przedmiotowego szkolenia jest wzmocnienie praktycznych umiejętności funkcjonariuszy, służących w bezpośredniej ochronie granicy państwowej, w obszarze rozpoznawania objawów i zagrożeń wynikających z hipotermii oraz zasad postępowania i udzielania pierwszej pomocy w przypadkach podejrzenia wychłodzenia organizmu. Na bieżąco są realizowane także szkolenia z zakresu praw podstawowych oraz przestrzegania praw człowieka przez aparat Pełnomocnika ds. Ochrony Praw Człowieka, Międzynarodową Organizację ds. Migracji (IOM) oraz Ośrodek Szkoleń Specjalistycznych SG w Lubaniu.
W placówkach POSG, jak już wcześniej wspomniano, powołano nieetatowe zespoły interwencyjne, celem prowadzenia działań poszukiwawczo-ratowniczych związanych z zapobieganiem kryzysom humanitarnym na polsko-białoruskim odcinku granicy państwowej, mając na względzie między innymi zdarzenia, w których migranci o nieuregulowanym statusie prawnym, usiłując przedostać się na terytorium RP tracą orientację w kompleksach leśnych, na obszarach podmokłych oraz w terenie trudno dostępnym, co w niektórych przypadkach sprowadza zagrożenie dla ich życia lub zdrowia. W skład zespołów wchodzą funkcjonariusze przeszkoleni z udzielania pierwszej pomocy (w tym z KPP), których zadaniem – po uzyskaniu informacji na temat miejsca i okoliczności zdarzenia, w których życie lub zdrowie migrantów zostało zagrożone – jest niezwłoczne udzielenie pomocy oraz wezwanie wsparcia medycznego. Zespoły interwencyjne reagują na sygnały i zgłoszenia od organizacji pozarządowych, Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka w zakresie potrzeby udzielania pomocy cudzoziemcom jej potrzebującym, weryfikując uzyskane informacje. Czynności te podejmowane są również wspólnie z medykami wojskowymi, a w razie potrzeby zespołami ratownictwa medycznego.
Powyższe działania mają przede wszystkim na celu niedopuszczanie do zagrożenia życia i zdrowia cudzoziemców usiłujących dokonać przekroczenia polsko-białoruskiej granicy wbrew obowiązującym przepisom prawa. Do działającej w POSG sieci humanitarnej może dołączyć każda z organizacji pomocowych i w sposób respektujący obowiązujące przepisy prawa stanowić komplementarne ogniwo działającego sytemu wsparcia humanitarnego.
Dodatkowo warto zaznaczyć, że Pełnomocnik Komendanta POSG ds. Ochrony Praw Człowieka koordynował: zabezpieczenie nieetatowych zespołów interwencyjnych w sprzęt medyczny[5], zapewnianie pomocy humanitarnej w ramach współpracy z instytucjami i organizacjami pomocowymi (zabezpieczenie niezbędnej odzieży i obuwia, środków higienicznych i opatrunkowych, koców termicznych, żywności i wody) oraz działania szkoleniowe w omawianym obszarze – przykładowo w 2024 r:
Odnosząc się do kwestii uchylenia rozporządzenia z 2020 r. informuję, że MSWiA nie prowadzi prac w kierunku uchylenia rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 13 marca 2020 r. w sprawie czasowego zawieszenia lub ograniczenia ruchu granicznego na określonych przejściach granicznych[6]. Przedmiotowe rozporządzenie zostało wydane na podstawie art. 16 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 12 października 1990 r. o ochronie granicy państwowej[7]. Na mocy ww. rozporządzenia zawieszono lub ograniczono do odwołania ruch graniczny na określonych przejściach granicznych z Federacją Rosyjską i Republiką Białorusi. Ograniczenia te wprowadzono w związku z nasileniem presji migracyjnej na granicy polsko-białoruskiej.
W odniesieniu do zagadnienia dotyczącego dostępu do procedur azylowych warto podkreślić, że Rząd RP oraz właściwe służby realizujące zadania z zakresu ochrony granicy oraz realizacji polityki migracyjnej państwa, działają wyłącznie na podstawie i w granicach obowiązujących przepisów prawa.
Polska prowadzi politykę graniczną dostosowaną do aktualnych wyzwań migracyjnych. Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 27 marca 2025 r. w sprawie czasowego ograniczenia prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej[8], w związku z art. 33a ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej[9], wprowadzono czasowe ograniczenie prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. Przedmiotowe ograniczenie nie dotyczy cudzoziemców uwzględnionych przez ustawodawcę w tzw. grupach wrażliwych, w przypadku których brak objęcia szczególną ochroną mógłby skutkować zagrożeniem zdrowia lub życia. Zgodnie z art. 33b ust. 2 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, organ SG przyjmuje wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej na odcinku granicy, na którym jest stosowane ograniczenie prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, od cudzoziemca będącego:
Straż Graniczna realizuje swoje zadania z poszanowaniem prawa krajowego i międzynarodowego, w tym regulacji dotyczących ochrony cudzoziemców należących do grup szczególnie wrażliwych, w tym małoletnich. Każdy przypadek jest rozpatrywany indywidualnie, a wnioski o udzielenie ochrony międzynarodowej od osób spełniających ww. ustawowe przesłanki są przyjmowane niezależnie od obowiązywania ograniczeń.
Jednocześnie informuję, że zasady oraz zakres pomocy udzielanej cudzoziemcom ubiegającym się o udzielenie ochrony międzynarodowej na terytorium RP zostały określone w art. 70 do 86 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zakres ten obejmuje zarówno pomoc socjalną, jak też pomoc medyczną. Pomoc jest udzielana do czasu rozpatrzenia wniosku i wydania ostatecznej decyzji w sprawie ochrony międzynarodowej.
Ponadto warto nadmienić, że Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców prowadzi otwarte ośrodki dla cudzoziemców. Zakres udzielanej we wskazanych ośrodkach pomocy socjalnej obejmuje m.in.: zakwaterowanie, całodzienne wyżywienie[10], stałą pomoc pieniężną w postaci świadczeń oraz naukę języka polskiego (także dla osób dorosłych). W ośrodku dla cudzoziemców udzielana jest pomoc medyczna oraz psychologiczna. Natomiast małoletni cudzoziemcy realizują obowiązek szkolny uczęszczając do szkół publicznych.
Z kolei w zakresie dotyczącym współpracy z organizacjami krajowymi lub międzynarodowymi w obszarze polityki migracyjnej informuję, że Rząd RP przyjął politykę migracyjną państwa, która uwzględnia aktualne uwarunkowania demograficzne, gospodarcze i społeczne. Dokument pn. Odzyskać kontrolę. Zapewnić bezpieczeństwo. Kompleksowa i odpowiedzialna strategia migracyjna Polski na lata 2025-2030 (dalej: Strategia), został przyjęty uchwałą nr 120 Rady Ministrów z dnia 15 października 2024 r. i jest dokumentem obowiązującym. Niemniej warto zaznaczyć, że w najbliższych latach Strategia będzie podlegała stałej ewaluacji, aby za pośrednictwem instrumentów legislacyjnych spójnie ukształtować rzeczywiste potrzeby napływu do Polski cudzoziemców względem możliwości integracyjnych RP, oczekiwań Polek i Polaków, a także relacji z obywatelami polskimi przebywającymi za granicą oraz cudzoziemcami polskiego pochodzenia.
Należy także wskazać, że opisane w Strategii główne cele i kierunki strategiczne polskiej polityki migracyjnej wymagają opracowania programu implementacyjnego. Obecnie trwają końcowe prace uzgodnieniowe co do treści tego programu, który zostanie podzielony na dwa okresy: 2025-2027 i 2028-2030. Powyższe oznacza, że w drugiej połowie 2027 r. nastąpi przegląd śródokresowy realizacji Strategii, tak, aby w pierwszej połowie 2028 r. dokonać jej potencjalnej modyfikacji.
Kompleksowa koordynacja wszystkich działań związanych z implementacją Strategii jest realizowana w ramach Zespołu do Spraw Migracji (dalej: Zespół), w skład którego wchodzą przedstawiciele MSWiA oraz innych resortów. Do prac Zespołu mogą być zapraszani dodatkowo goście zewnętrzni, w tym przedstawiciele strony społecznej.
Ponadto, w ramach prac Zespołu, została powołana Grupa Robocza[11] do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi[12] (dalej Grupa). Celem Grupy jest wspieranie działań Zespołu oraz koordynacja działań międzysektorowych, mających na celu realizację polskiej polityki migracyjnej. W skład Grupy wchodzi 25 członków reprezentujących organizacje pozarządowe, w tym wyznaczeni przedstawiciele m.in.: Polskiego Czerwonego Krzyża, Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, Wysokiego Komisarza ds. Uchodźców w Polsce, Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji Polska.
Dotychczas odbyły się cztery posiedzenia Grupy [13], poświęcone m.in. omówieniu projektu Planu implementacyjnego Strategii oraz zagadnieniu dezinformacji w obszarze migracji.
Przedstawiając powyższe należy podkreślić, że Rząd RP prowadzi stałą, bieżącą i intensywną współpracę z przedstawicielami organizacji pozarządowych w zakresie realizacji polityki migracyjnej państwa.
W kontekście zagadnienia przedstawionego w pytaniu nr 5 niniejszej interpelacji warto podkreślić, że ochrona granicy i zapobieganie nielegalnej imigracji, będącej elementem działań hybrydowych wymierzonych w interesy Polski i UE, jest priorytetem działań państwa w obszarze bezpieczeństwa. Należy również zauważyć, że procesy migracyjne mają charakter globalny i dotyczą coraz większej liczby osób. Polska, znajdując się na jednym ze szlaków migracyjnych, podejmuje wszelkie środki, mające na celu zapobieganie przerzutowi ludzi przez jej terytorium. Jednocześnie prowadzi działania zapewniające ochronę migrantów, których życie lub zdrowie mogłoby być zagrożone, a także realizuje inicjatywy dotyczące przeciwdziałania handlowi ludźmi. Ponadto wszelkie procedury dotyczące działań podejmowanych wobec cudzoziemców są zgodne z obowiązującymi regulacjami, w tym dotyczącymi podstawowych praw człowieka.
Warto również podkreślić, że przywołane na wstępie niniejszej odpowiedzi przepisy ustawy o zmianie ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej miały na celu stworzenie instrumentów prawnych, które będą służyć zapobieżeniu destabilizacji sytuacji wewnętrznej w Polsce i innych państwach UE, wynikającej z kreowania sztucznej presji migracyjnej przez państwa trzecie graniczące z Polską lub inne podmioty. Zjawisko instrumentalizacji migracji było przyczyną wprowadzenia w ostatnich latach szeregu rozwiązań, mających na celu uszczelnienie granicy państwowej.[14] Przedmiotowa ustawa określa ramy prawne umożliwiające podjęcie działań w sytuacjach o charakterze nadzwyczajnym oraz umożliwiające jej stosowanie w sposób adekwatny do wyzwań i okoliczności. Straż Graniczna wykonując zadania z zakresu ochrony granicy oraz realizacji polityki migracyjnej państwa działa wyłącznie na podstawie i w granicach obowiązującego prawa. Ocena i weryfikacja wskazanych przesłanek bezpieczeństwa dokonywana jest w przypadkach indywidualnych w oparciu o analizę bezpieczeństwa i ocenę ryzyka.
Natomiast w odniesieniu do pytania nr 6 niniejszej interpelacji należy podkreślić, że w każdym przypadku podejrzenia naruszenia praw migrantów, wszczynane są postępowania wyjaśniające, a sprawy są przekazywane organom ścigania. Jednocześnie informuję, że w zakończonych dotychczas[15] postępowaniach karnych i dyscyplinarnych prowadzonych w stosunku do funkcjonariuszy SG nie stwierdzono okoliczności uzasadniających orzeczenie kary.
Z poważaniem
z up. Maciej Duszczyk
Podsekretarz Stanu
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
[1] Dz. U. poz. 389
[2] Dz. U. poz. 1256
[3] Biuro Wysokiego Komisarza ds. Uchodźców
[4] Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci
[5] w tym: przekazanie do POSG w 2024 r. 22 zestawów medycznych (plecaków PSP R1) oraz innego sprzętu medycznego o łącznej wartości ponad 128 tys. zł.
[6] Dz. U. z 2023 r. poz. 1403, z późn. zm.
[7] Dz. U. z 2025 r. poz. 184
[8] Dz. U. poz. 390. Przedłużone rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 23 maja 2025 r. w sprawie przedłużenia czasowego ograniczenia prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej (Dz. U. poz. 673), rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 24 lipca 2025 r. w sprawie przedłużenia czasowego ograniczenia prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej (Dz. U. poz. 992) oraz rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 17 września 2025 r. w sprawie przedłużenia czasowego ograniczenia prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej.
[9] Dz. U. z 2025 r. poz. 223, z późn. zm.
[10] zgodne z normami kulturowymi cudzoziemców
[11] Informacja o zamiarze powołania Grupy Roboczej była przekazana Pani Poseł w odpowiedzi na interpelację nr 6015 w sprawie przeprowadzenia konsultacji społecznych z udziałem organizacji działających na rzecz ochrony praw człowieka (pismo o sygn. BMP.0713.5.79.2024).
[12] Decyzja nr 1/2025 Przewodniczącego Zespołu do Spraw Migracji z dnia 3 lutego 2025 r. w sprawie powołania Grupy Roboczej do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi; decyzja nr 3/2025 Przewodniczącego Zespołu do Spraw Migracji z dnia 27 maja 2025 r. w sprawie zmiany decyzji nr 1/2025 Przewodniczącego Zespołu do Spraw Migracji z dnia 3 lutego 2025 r. w sprawie powołania Grupy Roboczej do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi.
[13] w terminach: 15 kwietnia, 6 czerwca, 1 lipca i 16 września 2025 r.
[14] Przykładowo: uchwalenie ustawy z dnia 29 października 2021 r. o budowie zabezpieczenia granicy państwowej (Dz. U. z 2023 r. poz. 1390)
[15] stan na 8 października 2025 r.