Interpelacja nr 1240

do ministra rolnictwa i rozwoju wsi

w sprawie propozycji Komisji Europejskiej z 5 lipca 2023 r. dotyczącej nowych technik genomowych

Zgłaszający: Jarosław Sachajko, Anna Gembicka, Marek Jakubiak

Data wpływu: 31-01-2024

Szanowny Panie Ministrze,

w związku z propozycją Komisji Europejskiej z 5 lipca 2023 r. dotyczącą nowych technik genomowych (NGT - New Genomic Techniques), zarówno ja, organizacje obywatelskie, jak i środowiska rolnicze mamy poważne wątpliwości o charakterze prawnym dotyczące wspomnianej propozycji i obawiamy się, że legislacja ta może mieć daleko idący negatywny wpływ na sektor rolnictwa, zwłaszcza na mniejszych i średnich producentów oraz rolników ekologicznych, hodowców i zdolność rolników do ograniczenia użycia pestycydów oraz dostosowania się do coraz bardziej ekstremalnych warunków pogodowych.

Art. 114 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej stanowi wyraźnie podstawę prawną wspomnianego dokumentu. Upoważnia on komisję do przygotowywania propozycji „w dziedzinie zdrowia, bezpieczeństwa, ochrony środowiska i ochrony konsumentów", która „przyjmie za podstawę wysoki poziom ochrony, uwzględniając w szczególności wszelkie zmiany oparte na faktach naukowych”.

Obecna propozycja Komisji Europejskiej jest szczególnie zastanawiająca w sytuacji, w której Unia Europejska ma już od wielu lat legislację dotyczącą GMO, zapewniając szczególnie wysoki poziom ochrony konsumentów i w której Europejski Trybunał Sprawiedliwości w 2018 roku orzekł, że nowe techniki genomowe są GMO podlegającym tej legislacji.

Moje obawy budzi również zawarta w tej propozycji definicja nowych technik genomowych kategorii 1. Ta definicja wydaje się bardzo nieprecyzyjna, ponieważ odnosi się do bardzo szerokiego pojęcia „genotypu hodowcy", pozwalając tym samym na krzyżowanie międzygatunkowe i międzyrodzajowe (szerszy zakres obcych genów) oraz dotyczy długiej listy kryteriów tzw. zrównoważenia (załącznik 1 do propozycji KE) bez podania uzasadnienia w propozycji, pozwalając w rzeczywistości na nieograniczone ingerencje w genom roślin.

Zastanawiające jest również upoważnienie do zmiany istoty propozycji w aktach delegowanych. Art. 5 zawarty w propozycji z 5 lipca 2023 roku daje Komisji Europejskiej prawo do zmiany definicji kategorii 1, poprzez zmianę załącznika 1. Jednakże definicja roślin kategorii 1 jest przecież najważniejszym elementem tej propozycji, ponieważ określa, czy nowe techniki genomowe nadal podlegają przepisom dotyczącym GMO, czy nie.

Ważnym punktem w propozycji Komisji Europejskiej są też patenty. Zdecydowana większość roślin rozwijanych za pomocą nowych technik genomowych, jeśli nie wszystkie, podlega patentom. Jednak propozycja Komisji Europejskiej nie oceniła wpływu opatentowanych roślin wyprodukowanych przy użyciu nowych technik genomowych na sektory rolnictwa i hodowli.

Kolejne kontrowersje budzą zasady oznakowania nowych technik genomowych kategorii 1. Komisja Europejska sugeruje wyłączenie NGT kategorii 1 spod wymogów etykietowania i śledzenia określonych w rozporządzeniach 1829/2003 i 1830/2003. Tymczasem prawo konsumentów do informacji jest zawarte między innymi w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz w ogólnym prawie żywności Unii Europejskiej.

Moją szczególną obawę budzi wyłączenie możliwości zakazu uprawy na szczeblu krajowym. Komisja Europejska sugeruje odebranie państwom członkowskim prawa do zakazu uprawy nowych technik genomowych na szczeblu krajowym, zgodnie z prawem UE w określonych warunkach i zdefiniowanym w art. 26b rozporządzenia 2002/18/EC. 17 państw członkowskich (w tym Polska) w 2015 r. zdecydowało się skorzystać z tego prawa i zakazało niektórych istniejących upraw GMO na swoich terytoriach.

Ostatnie kwestia, która jest dla mnie niejasna dotyczy współistnienia. W art. 24 propozycji, Komisja Europejska definiuje, że to państwa członkowskie powinny podejmować środki w celu unikania niezamierzonej obecności roślin kategorii 2.

Biorąc pod uwagę przyszłość polskiego rolnictwa, zwłaszcza tradycyjnego i ekologicznego, swobodę wprowadzania na rynek UE polskich produktów oraz świadomość i bezpieczeństwo konsumentów, proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy i jak zgodna jest obecna propozycja Komisji Europejskiej, aby zderegulować znaczną większość nowych technik genomowych i wyłączyć je spod jakiejkolwiek kontroli, oceny ryzyka, możliwości śledzenia i wymagań dotyczących etykietowania, biorąc pod uwagę ochronę praw polskich rolników i konsumentów?
2. Jak komisja może uzasadnić, że kryteria „zrównoważenia” zawarte w załączniku 1 do propozycji Komisji Europejskiej, są oparte na nauce? Jak te definicje i kryteria będą w praktyce sprawdzane przez władze krajowe, w szczególności w procedurze określonej w art. 6 tej propozycji?
3. Jakie jest uzasadnienie dla sugerowanego przekazania uprawnień zgodnie z art. 290 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, który stanowi, że „Akt ustawodawczy może przekazywać Komisji uprawnienia do przyjęcia aktów o charakterze nieustawodawczym o zasięgu ogólnym, które uzupełniają lub zmieniają niektóre, inne niż istotne, elementy aktu ustawodawczego”?
4. Jak można zagwarantować, że rolnicy nie będą narażeni na większe ryzyko działań prawnych z tytułu naruszenia patentów, dotyczącego rodzimych cech ich tradycyjnych nasion lub w wyniku zanieczyszczenia genetycznego i że nie zostaną na nich nałożone większe ograniczenia w zakresie ich prawa do swobodnego rozporządzania własnymi zbiorami? Jak zagwarantować, że hodowcy będą mieli dostęp do najszerszej różnorodności genetycznej w celu rozwijania nowych odmian roślin i że patenty nie będą ograniczać możliwości tworzenia roślin odpornych na zmiany klimatyczne oraz ograniczać wyboru dla rolników i konsumentów?
5. W jaki sposób wniosek Komisji Europejskiej może być zgodny z art. 169 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz art. 8 ust. 1 ogólnego prawa żywnościowego?
6. Jakie jest uzasadnienie odebrania państwom członkowskim prawa do zakazu uprawy nowych technik genomowych na szczeblu krajowym, które zostało uzgodnione w wieloletnim procesie między instytucjami UE? Czy jest to wyraźny krok w kierunku utraty suwerenności przez Polskę w temacie rolnictwa?
7. Jak państwa członkowskie będą zapewniać środki w celu uniknięcia niezamierzonej obecności roślin kategorii 2, skoro Komisja Europejska nie dostarcza im niezbędnych narzędzi do tego celu? Czy i jak te narodowe środki nie wprowadzą zakłóceń na jednolitym rynku Unii Europejskiej?