do ministra finansów i gospodarki
w sprawie rzetelnego pomiaru i publicznego raportowania luki VAT w Polsce z rozróżnieniem na policy gap i compliance gap w latach 2015-2024/2025
Zgłaszający: Jarosław Sachajko
Data wpływu: 13-10-2025
Szanowny Panie Ministrze,
w debacie publicznej regularnie pojawiają się wypowiedzi polityków i komentatorów, w tym także prominentnych przedstawicieli obozu rządzącego (np. europosła Andrzeja Halickiego), które stawiają znak równości między publikowaną przez Komisję Europejską luką VAT a pogorszeniem ściągalności podatku i wzrostem przestępczości podatkowej. Przykładem takiej narracji są słowa: „w 2023 r. luka VAT wyniosła 13,5%, więc administracja gorzej ściąga podatki, a przestępcy mają się lepiej”.
Taka interpretacja jest metodologicznie błędna. „VAT gap” w rozumieniu KE to różnica między teoretycznym potencjałem podatkowym (VTTL) a faktycznymi wpływami, zatem łączy skutki dwóch zjawisk, którymi są:
1) policy gap – legalne decyzje państwa (obniżone stawki, zerowa stawka na żywność, 5% na energię, zwolnienia);
2) compliance gap – faktyczne wyłudzenia, zaniechania, niepłacenie.
W roku 2023 wysoki odczyt wynikał w dominującej mierze z czasowej polityki stawek (tarcze antyinflacyjne i słabsza konsumpcja), a nie z „załamania ściągalności”. Powielanie interpretacji „13,5% = gorsza ściągalność” wprowadza obywateli w błąd i zaciemnia rzeczywisty wymiar przestępczości podatkowej, który powinien być precyzyjnie mierzony i odnośnie do którego powinny być przekazywane precyzyjne komunikaty.
Kluczowe dla obywateli jest ujawnienie faktycznej skali wyłudzeń (karuzele, missing trader, nadużycia stawki 0% itd.), tak aby Polacy rozumieli, ile luki to „złodziejstwo”, a ile – legalne decyzje polityczne co do stawek i zwolnień, a także rozróżnianie metodologii liczenia luki VAT:
1) VTTL (VAT Total Tax Liability) – teoretyczna „podstawa” podatku VAT wyliczana na bazie rachunków narodowych i struktury konsumpcji;
2) VAT gap (wg KE) = (VTTL – faktyczne wpływy z VAT)/VTTL;
3) policy gap – część VTTL, której państwo świadomie nie pobiera (obniżone stawki, zwolnienia, wyłączenia);
4) compliance gap – realna luka egzekucyjna: przestępstwa, oszustwa, niewpłacony VAT, błędy, upadłości, spory, opóźnienia;
5) kluczowy błąd narracyjny: utożsamianie VAT gap z przestępczością – VAT gap zawiera policy gap.
W latach 2015–2019 nastąpiła duża poprawa ściągalności (spadek luki całkowitej), intensywny pakiet uszczelniający (JPK, STIR, odwrotne obciążenia, split payment).
W latach 2022–2024 rząd, aby obniżyć obciążenia obywateli, czasowo obniżył stawki VAT (0% żywność, 5% energia itd.) oraz zmiany koniunktury. Metodologia KE oparta na modelu średnich stawek nie odzwierciedla w pełni miesięcznej, realnej struktury stawek i zmian wprowadzanych ad hoc w czasie kryzysu inflacyjnego.
Bez rozbicia na policy i compliance nie wiemy, jaka jest rzeczywista skala przestępczości, i wprowadza to, przez nieodpowiedzialnych polityków, Polaków w błąd.
Ministerstwo Finansów dysponuje narzędziami, których KE nie ma: JPK_VAT, KSeF (e-faktura), split payment, mikrodane analityczne KAS.
To pozwala:
1) odtworzyć rzeczywiste obroty w stawkach 0/5/8/23% według PKD/GTU i skorygować VTTL o faktycznie obowiązujące stawki (zamiast historycznych średnich);
2) wskazać segmenty ryzyka (handel z UE poza OSS/IOSS, łańcuchy MTIC, szybkie rotacje płatności);
3) oszacować realną compliance gap (niewpłacony/nadużyty VAT) w ujęciu branżowym i terytorialnym.
Polacy mają prawo wiedzieć, jaka część luki VAT to przestępstwa i zaniechania (compliance), a jaka to skutek obowiązujących przepisów (policy). Łączenie tych dwóch zjawisk w jednym, medialnym procencie wprowadza w błąd, co było widoczne w wypowiedziach publicznych (m.in. wspomnianego posła Halickiego). Państwo powinno publikować dwa równoległe wskaźniki i oddzielny komentarz dla każdego roku.
Ponadto jako ustawodawca mam obowiązek dbać o rzetelną informację publiczną, a ministerstwo takie dane powinno ujawniać. Gdy z jednego wskaźnika robi się propagandowy bat („luka wzrosła – państwo zawiodło”), społeczeństwo nie odróżnia legalnych preferencji stawek od faktycznego złodziejstwa. To osłabia legitymizację realnej walki z przestępstwami i rozmywa odpowiedzialność. Rzetelne rozbicie policy vs compliance jest możliwe i w naszym zasięgu – wymaga jedynie woli publikacji tego, co i tak jest liczone w Ministerstwie Finansów na potrzeby analityki ryzyka.
W związku z powyższym uprzejmie proszę Pana Ministra o odpowiedź na poniższe pytania oraz postulaty (lata 2015–2024/2025):
a) VAT gap (KE-compatible),
b) policy gap (PL-specific) – na rzeczywistych stawkach, z podziałem na stawki i główne grupy towarowo-usługowe,
c) compliance gap (PL-specific) – z podziałem na mechanizmy nadużyć i sektory,
d) efekty działań KAS – odzysk, zabezpieczenia, czas i skuteczność (hit rate),
e) symulacje kontrfaktyczne – wpływ zmian stawek i koniunktury?