do ministra nauki i szkolnictwa wyższego
w sprawie stabilnego finansowania radioteleskopu RT4 Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu
Zgłaszający: Marta Stożek, Maciej Konieczny
Data wpływu: 31-10-2025
Szanowny Panie Ministrze,
z wielkim niepokojem przyjęłyśmy informację o nieprzyznaniu środków finansowych na działalność radioteleskopu RT4 Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu na kolejne trzy lata. Komunikat, że projekt otrzyma dofinansowanie, opublikowany przez Pana Ministra na platformie X uspokoił nas tylko częściowo, jednocześnie wzbudził dodatkowe wątpliwości.
Pierwotna decyzja ministerstwa oznaczałaby, że od 1 stycznia przyszłego roku prawdopodobnie doszłoby do wstrzymania pracy jednego z najważniejszych instrumentów badawczych w dziedzinie radioastronomii w Polsce, co w praktyce oznaczałoby jego faktyczne zamknięcie.
Radioteleskop RT4 od ponad dwóch dekad stanowi integralną część światowej sieci obserwacyjnej VLBI (Very Long Baseline Interferometry), uczestnicząc w międzynarodowych projektach naukowych o fundamentalnym znaczeniu dla rozwoju astrofizyki. Na jego bazie prowadzone są m.in. długofalowe projekty obserwacji obłoków protogwiazdowych w pasmach masera metanolowego oraz obserwacje źródeł szybkich błysków radiowych (FRB). Wyniki badań uzyskiwanych z wykorzystaniem RT4 były wielokrotnie publikowane w prestiżowych czasopismach naukowych, w tym w „Nature Astronomy”.
W ramach konkursu SpUB wniosek dotyczący utrzymania infrastruktury RT4 otrzymał najwyższą ocenę (A) oraz bardzo dobre recenzje, w których podkreślono wysoką jakość badań, międzynarodową współpracę oraz kluczową rolę tej aparatury w Polskiej Mapie Infrastruktury Badawczej. Pomimo tego projekt nie został zakwalifikowany do finansowania. Warto zauważyć, że spośród 186 złożonych wniosków pozytywnie oceniono aż 175, natomiast środki przyznano jedynie 11 z nich. Dane te wskazują na poważny kryzys w zakresie finansowania krajowej infrastruktury badawczej, co może mieć długofalowe, negatywne konsekwencje dla rozwoju polskiej nauki.
Należy również podkreślić, że jeszcze w roku 2020 radioteleskop RT4 przeszedł gruntowny remont powierzchni i konstrukcji, co miało zapewnić mu dalsze, wieloletnie funkcjonowanie. Zaniechanie finansowania jego działalności oznaczałoby zmarnowanie wcześniej poniesionych nakładów publicznych oraz utratę bezcennego zaplecza naukowego i kadrowego.
Projekty tak ważne dla rozwoju naukowego w Polsce nie powinny polegać na niepewnym finansowaniu w trybie konkursowym, w dodatku zaplanowanym na okres jedynie 3 lat. Radioteleskop RT4 musi zostać uznany za krytyczny instrument naukowo-badawczy w naszym kraju, a w związku z tym otrzymywać stabilne, wieloletnie finansowanie.
W związku z powyższym, zwracamy się do Pana Ministra z prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
Jakie były szczegółowe przyczyny początkowej decyzji o nieprzyznaniu finansowania na dalsze funkcjonowanie radioteleskopu RT4, pomimo bardzo wysokiej oceny merytorycznej wniosku?
Czy finansowanie działania radioteleskopu RT4 spowoduje brak finansowanie projektów zgłoszonych do konkursu SpUB, które znalazły się na wyższej pozycji na liście rankingowej, jednak były mniej medialne? Jaką ocenę otrzymał projekt finansowania radioteleskopu RT4, a jakie oceny otrzymały pozostałe projekty?
W jakim trybie odbędzie się finansowanie działania radioteleskopu RT4 zapowiedziane przez ministra w serwisie X? Z jakiej puli środków nastąpi finansowanie?
Czy w tym samym lub podobnym pozakonkursowym trybie, co zapowiedziane finansowanie działania radioteleskopu RT4, będzie miało miejsce wsparcie finansowe Centrum Astronomicznego PAN, któremu grozi bankructwo?
Czy prowadzona jest ewaluacja sposobu przyznawania środków w konkursie SpUB tak, by wskazać, co doprowadziło do braku finansowania wielu kluczowych dla polskiej nauki projektów?
Kiedy ministerstwo uruchomi dodatkowe, pozakonkursowe mechanizmy finansowe dla utrzymania kluczowych elementów infrastruktury naukowej takich jak RT4?
Radioteleskop RT4 stanowi nie tylko ważne narzędzie badawcze, lecz również element polskiego dziedzictwa naukowego, budowanego przez pokolenia astronomów. Jego utrata byłaby poważnym ciosem dla polskiej nauki i wizerunku naszego kraju w środowisku międzynarodowym. Osłabiłaby także naszą wiarygodność jako partnera w dużych projektach obserwacji kosmicznej, takich jak Square Kilometer Array Observatory, do którego stara się dołączyć Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Wiele projektów zgłoszonych w konkursie SpUB, które nie otrzymały finansowania mimo pozytywnej oceny, stanowi kluczową infrastrukturę naukowo-badawczą i jako taka powinna otrzymać stabilne i odpowiednie finansowanie zaplanowane w wieloletniej perspektywie. Tylko wtedy jesteśmy w stanie zapewnić nieprzerwany rozwój technologii badawczych, wymagane szkolenie personelu, przeprowadzanie długich i skomplikowanych eksperymentów oraz współpracę z partnerami międzynarodowymi.
Z poważaniem
Marta Stożek, Maciej Konieczny
Posłanka i Poseł na Sejm RP