Interpelacja nr 13346

do ministra infrastruktury

w sprawie przywrócenia realnych kompetencji rolnikom i samorządom w zarządzaniu wodą na użytkach rolnych, ograniczenia nadregulacji oraz wyjaśnienia działań Wód Polskich skutkujących degradacją lokalnej retencji, ze szczególnym uwzględnieniem przypadku Stankowic (woj. dolnośląskie)

Zgłaszający: Jarosław Sachajko

Data wpływu: 01-11-2025

Szanowny Panie Ministrze,

dział prasowy ministerstwa rolnictwa poinformował, iż Ministerstwo Infrastruktury analizuje „problemy prawne blokujące rozwój spółek wodnych i odbudowę melioracji“. Przedstawiam więc sprawę ilustrującą systemową dysfunkcję obecnych rozwiązań – odebranie realnego współdecydowania społecznościom lokalnym (rolnikom, spółkom wodnym i gminom) i de facto przekazanie go scentralizowanej, rozrośniętej oraz przeciążonej administracji Wód Polskich. Skutkiem jest paraliż decyzji w prostych sprawach małej retencji, odpływ odpowiedzialności, a w konsekwencji realne straty wodne i majątkowe na wsi.

Podstawa prawna (instrumenty dziś w praktyce „martwe“)

• Art. 234 ustawy – Prawo wodne: zakaz zmiany kierunku/natężenia odpływu wód opadowych/roztopowych lub wód ze źródeł ze szkodą dla gruntów sąsiednich.
• Art. 235 ustawy – Prawo wodne: ugoda właścicieli gruntów w sprawie zmian stanu wody, zatwierdzana decyzją wójta/burmistrza/prezydenta, wykonalna w trybie egzekucji administracyjnej.

W prawie są to sprawne narzędzia pozwalające lokalnie i szybko rozwiązywać spory oraz zatrzymywać wodę w zlewniach rolnych. W praktyce – po wprowadzeniu podejścia, zgodnie z którym niemal każda przeszkoda w rowie melioracyjnym kwalifikowana jest jako „urządzenie wodne“ wymagające pozwolenia wodnoprawnego, art. 234–235 przestały działać. Rolnicy i gminy zostali wyłączeni z decyzyjności, a procesy eskalowano do formuły pozwoleniowej, trudnej i czasochłonnej.

Studium przypadku – Stankowice (Dolny Śląsk)

Lokalizacja: https://maps.app.goo.gl/3CHvjW5ZaUsCdJ3bA

1. Stan pierwotny i założenia przedwojenne
   Na Stankowickim Potoku funkcjonowały niskie granitowe progi (kilkanaście cm) stabilizujące dno i ograniczające erozję. W zlewni znajdowały się źródliska i studnie (w tym ujęcie wody pitnej dla wojskowego obiektu Zamek Czocha), zasilające grawitacyjnie okoliczne zabudowania.
2. Działania powodziowe Wód Polskich
   Po jednej z powodzi przyjęto koncepcję „oczyszczenia“ koryta: z dna usunięto przegrody/progi.
   Skutek hydrologiczny: obniżenie dna → obniżenie zwierciadła wód gruntowych → zanik wody w studniach i spadek wydajności ujęcia dla wojska.
3. Skutki społeczne i finansowe
   Gmina doraźnie zleciła dowóz wody beczkowozami (same koszty paliwa to kilkadziesiąt tys. zł).
   Dodatkowo doszło do wycinki starych drzew na źródliskach (po zmianie dysponenta gruntu KOWR → parafia → przedsiębiorca), co dodatkowo pogorszyło retencję i odpływ.
4. Proponowane lokalnie rozwiązania
   Po inwentaryzacji naturalnej retencji zaproponowano:
   • kaskadę naturalnych progów kamiennych na cieku,
   • wyposażenie przepustów melioracyjnych w zastawki dla sezonowego piętrzenia i zatrzymania wody w rowach.
     Były to działania małej retencji – szybkie, tanie, o przewidywalnym efekcie.
5. Paraliż proceduralny:
   • zakwalifikowanie niemal każdego elementu jako „urządzenia wodnego“ wymaga pozwolenia wodnoprawnego i operatu,
   • w związku z systemami drenarskimi oddziaływanie formalnie rozlewa się na dziesiątki działek, co generuje wymóg pozyskania zgód – w praktyce niewykonalny,
   • ugody lokalne (art. 235) i decyzje wójta/burmistrza – wypchnięte z obiegu,
   • administracja Wód Polskich – nie ma czasu na oględziny, a przeciążenie sprawami nanosowymi blokuje realne decyzje.

Efekt: zniszczenie lokalnego systemu zaopatrzenia w wodę, wzrost kosztów, degradacja retencji i absurdalne sytuacje (OSP dowozi wodę wojsku).

Diagnoza problemu systemowego

• Nadregulacja – rozszerzająca wykładnia „urządzenia wodnego“ obejmuje nawet naturalne mikroprzegrody, co czyni lokalne interwencje nieproporcjonalnie sformalizowanymi.
• Centralizacja – odbiera sprawczość rolnikom i samorządom, marginalizuje art. 234–235.
• Koszty społeczne i środowiskowe – przyspieszenie odpływu, obniżka wód gruntowych, susza glebowa, zanik ujęć, degradacja agrohydrologii.
• Brak zarządzania adaptacyjnego – zamiast „zatrzymywać każdą kroplę wody“ w zlewni, praktyka „udrażniania“ intensyfikuje erozję i odpływ.

Wnioski de lege ferenda

1. Przywrócić pierwszeństwo art. 234–235 jako podstawowego narzędzia lokalnego zarządzania wodą na gruntach rolnych.
2. Wprowadzić próg „de minimis“ dla małej retencji rolniczej (zastawki, progi naturalne, bystrza) – zgłoszenie zamiast pozwolenia.
3. Doprecyzować definicję „urządzenia wodnego“ oraz wyłączyć z niej naturalne i małogabarytowe elementy retencji.
4. Zdecentralizować kompetencje: realne wzmocnienie spółek wodnych i JST; terminy na stanowisko Wód Polskich + milcząca zgoda.
5. Standardy techniczne preferujące rozwiązania bliskie naturze (NBS) i sezonowe piętrzenie dla rolnictwa.

Opisany przypadek pokazuje, że centralizacja i nadregulacja wygasiły lokalne, szybkie i tanie mechanizmy retencyjne, skutkując realnymi stratami środowiskowymi i ekonomicznymi. W interesie państwa (w tym bezpieczeństwa obiektów wojskowych) jest natychmiastowe odblokowanie małej retencji oraz przywrócenie sprawczości rolnikom i samorządom.

W związku z powyższym uprzejmie proszę o odpowiedź na poniższe pytania:

1. Legalność działań w Stankowicach
   a) Czy Wody Polskie dla prac usunięcia progów/przegród stabilizujących dno Stankowickiego Potoku sporządziły operat wodnoprawny i uzyskały pozwolenie wodnoprawne?
   b) Na jakiej podstawie prawnej i w oparciu o jakie ekspertyzy hydrologiczne podjęto decyzję o usunięciu progów? Proszę o podanie autorów, dat i zakresu analiz.
   c) Czy pozyskano zgody właścicieli wszystkich działek, na które oddziaływały skutki prac (w tym ujęcia wojskowego)? Proszę o wykaz działek i daty złożenia zgód.
2. Ocena skutków i odpowiedzialność
   a) Czy ministerstwo dysponuje oceną oddziaływania wykonanych prac na poziom wód gruntowych i wydajność ujęć (m.in. Zamek Czocha)?
   b) Czy zostanie przeprowadzony audyt działań Wód Polskich w tej sprawie, wraz z analizą szkód i wskazaniem osób funkcyjnych odpowiedzialnych za decyzje?
   c) Czy są rozważane rekompensaty dla mieszkańców/gminy (m.in. za koszty doraźnego dowozu wody) oraz plan naprawczy przywrócenia retencji?
3. Przywrócenie sprawczości lokalnej
   a) Czy MI planuje przywrócić pierwszeństwo trybom z art. 234–235 (ugody + decyzje wójta/burmistrza), tak aby niewielkie urządzenia małej retencji można było realizować w uproszczonym trybie administracyjnym?
   b) Czy ministerstwo przygotuje definicję i katalog ujemny dla pojęcia „urządzenia wodnego“, aby naturalne lub małogabarytowe elementy retencji (progi kamienne, bystrza, zastawki w przepustach) nie wymagały pozwolenia, lecz co najwyżej zgłoszenia?
   c) Czy jest planowane zdecentralizowanie kompetencji w zakresie melioracji i małej retencji (przywrócenie decyzyjności spółkom wodnym i JST) oraz wprowadzenie limitów czasowych na zajęcie stanowiska przez Wody Polskie, po których milcząca zgoda umożliwia realizację prac?
4. Przepisy wykonawcze i praktyka
   a) Czy MI rozważa zniesienie wymogu sumowania długości kilku drobnych przepustów/zastawek przy ocenie przekroju zamknięcia cieku – jeśli celem jest sezonowe piętrzenie i retencja rolnicza, a nie regulacja o charakterze hydrotechnicznym?
   b) Czy powstanie narzędzie wzorcowej ugody (art. 235) wraz z instrukcją dla gmin/spółek wodnych i wzorami dokumentów, tak aby tryb ten znów stał się realnie stosowany?
   c) Czy ministerstwo przygotuje wytyczne techniczne (katalog rozwiązań małej retencji) rekomendujące stosowanie naturalnych, „miękkich“ metod stabilizacji dna (kaskady kamienne, bystrza, drewniano-kamienne tamowania) zamiast wyłącznie „udrażniania“?
5. Program naprawczy dla Stankowic
   a) Czy MI, w porozumieniu z MON, MRiRW i gminą, uruchomi pilotaż odbudowy małej retencji w tej zlewni (kaskady, zastawki, odtworzenie zieleni źródliskowej), z szybkim trybem zgłoszeniowym i ewaluacją efektów (poziom wód gruntowych, wydajność ujęć, koszty)?
   b) W jakim terminie jest możliwe przywrócenie sprawności ujęcia wojskowego i zakończenie kosztownego dowożenia wody?

Proszę o doręczenie (w wersji elektronicznej jako załączniki do niniejszej interpelacji):

1. operatu/operatów wodnoprawnych oraz decyzji administracyjnych dotyczących usunięcia progów/przegród w Stankowickim Potoku;
2. wykazu działek, na które oddziaływały prace, oraz zgód właścicieli (z datami);
3. ekspertyz hydrologicznych i środowiskowych, na podstawie których podjęto decyzje;
4. notatek służbowych/korespondencji wewnętrznej Wód Polskich dotyczących tej inwestycji;
5. aktualnej mapy urządzeń melioracyjnych i wylotów drenarskich w zlewni, o której mowa.