w sprawie umieszczenia małoletnich cudzoziemców w placówce opiekuńczo-wychowawczej typu interwencyjnego oraz pokrycia kosztów ich pobytu
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Czesław Mroczek
Warszawa, 02-04-2026
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację numer 13728 Pana Posła Grzegorza Woźniaka w sprawie umieszczenia małoletnich cudzoziemców w placówce opiekuńczo-wychowawczej typu interwencyjnego oraz pokrycia kosztów ich pobytu, z uwzględnieniem stanowiska Komendy Głównej Straży Granicznej (SG), uprzejmie przedstawiam poniższe informacje.
Odnosząc się zagadnień poruszonych w pytaniach nr 1 i 2 niniejszej interpelacji w pierwszej kolejności należy wskazać, że problematyka dotycząca poprawy sytuacji małoletnich cudzoziemców bez opieki stanowi bardzo złożoną i wielowymiarową materię, wymagającą wypracowania odpowiednich, spójnych rozwiązań systemowych, z uwzględnieniem m.in. aspektów legislacyjnych, finansowych czy biorących pod uwagę potencjał zasobów ludzkich.
Skutkiem odnotowywanej na przestrzeni ostatnich miesięcy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (RP) wzmożonej presji migracyjnej, w szczególności na polsko-białoruskim odcinku granicy państwowej, jest wzrost liczby ujawnionych cudzoziemców, w tym osób małoletnich bez opieki, których pobyt na terytorium RP jest nieuregulowany (nielegalny). W kontekście powyższego identyfikowane są różnorodne trudności, w tym związane z umieszczaniem zatrzymanych przez SG osób (cudzoziemców) małoletnich bez opieki w placówkach opiekuńczo-wychowawczych typu interwencyjnego lub rodzinach zastępczych zawodowo pełniących funkcje pogotowia rodzinnego.
Powyższa kwestia była dotychczas przedmiotem wymiany informacji oraz poglądów na temat możliwych rozwiązań w tym obszarze pomiędzy Ministerstwem Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) oraz Komendą Główną SG, Urzędem do Spraw Cudzoziemców (UdSC) i wojewodami[1], jak również była podnoszona podczas spotkań członków kierownictwa MSWiA z przedstawicielami Rzecznika Praw Dziecka czy organizacji pozarządowych.
W tym miejscu należy podkreślić, że fundamentem wszystkich rozwiązań prawnych regulujących sytuację małoletnich cudzoziemców jest przede wszystkim dobro dziecka. Bez względu na ich status prawny – małoletni bez opieki mogą korzystać ze wszystkich praw zapisanych w Konwencji Organizacji Narodów Zjednoczonych o prawach dziecka z dnia 20 listopada 1989 r.[2] W art. 3 ust. 1 Konwencji wskazano, że „we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka“.
W podobny sposób są skonstruowane przepisy art. 24 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej z dnia 30 marca 2010 r.[3], w którym wskazano na konieczność uwzględnienia najlepszego interesu dziecka we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych zarówno przez władze publiczne, jak i instytucje prywatne. Powyższa zasada, będąca integralną częścią norm prawnych, ma na celu zagwarantowanie, że wszelkie decyzje i postępowania związane z dziećmi uwzględniają przede wszystkim ich dobro i korzyść. Oznacza to, że pojęcie najlepszego interesu dziecka jest określeniem na tyle kompleksowym, iż powinno być stosowane w sposób zależny od indywidualnej sytuacji danego dziecka. Prawo do ustanowienia odpowiedniego zabezpieczenia praw przysługuje wszystkim małoletnim bez opieki, bez względu na przynależność państwową i ma chronić bez względu na jakiekolwiek cechy różnicujące od innych.
Jednocześnie informuję, że resort spraw wewnętrznych i administracji dostrzega potrzebę poprawy rozwiązań systemowych w zakresie dostępu do placówek instytucjonalnej pieczy zastępczej małoletnich cudzoziemców bez opieki, ubiegających się w Polsce o udzielenie ochrony międzynarodowej. Poszukując rozwiązania identyfikowanych problemów nie należy zapominać o funkcjonującej od wielu lat koncepcji, zgodnie z którą małoletni cudzoziemcy bez opieki w pierwszej kolejności są traktowani jako dzieci, a dopiero w drugiej jako cudzoziemcy poszukujący w Polsce ochrony przed prześladowaniem. Kierując się powyższym założeniem, ustawodawca włączył małoletnich cudzoziemców ubiegających się o ochronę w Polsce do zakresu podmiotowego ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej[4] (art. 5 ust. 1 pkt 5).
W ocenie MSWiA koncepcja utworzenia placówki lub placówek opiekuńczo-wychowawczych dedykowanych małoletnim cudzoziemcom bez opieki, ubiegającym się w Polsce o ochronę międzynarodową, jest kierunkiem wartym rozważenia. Przedmiotowa idea, jak można sądzić, stanowi nawiązanie do działalności istniejącego przed laty Domu Dziecka przy ul. Korotyńskiego w Warszawie, który specjalizował się w opiece nad cudzoziemcami, w którym zatrudniona była adekwatnie przygotowana kadra pedagogiczna, jak również funkcjonowały zweryfikowane mechanizmy współpracy z placówkami edukacyjnymi i kulturalnymi.
Należy jednak stanowczo podkreślić, że taka placówka (bądź placówki), choć wyspecjalizowana, powinna funkcjonować w ramach istniejącego systemu pieczy zastępczej (na podstawie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej) i w żadnym przypadku nie powinna wyłączać małoletnich cudzoziemców spod właściwości odpowiedniego merytorycznie w tym obszarze Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS).
Na marginesie warto zaznaczyć, że szef UdSC jest organem odpowiedzialnym za podejmowanie decyzji w obszarze szeroko rozumianego prawa migracyjnego, w tym także zabezpieczenia socjalnego i medycznego na czas trwania procedury o udzielenie ochrony międzynarodowej. Do zakresu jego kompetencji nie należy jednak sprawowanie pieczy zastępczej nad małoletnimi cudzoziemcami bez opieki. W ocenie MSWiA zasadne wydaje się wzmocnienie potencjału już istniejącego systemu pieczy zastępczej. Modyfikacja funkcjonującego systemu pozwoliłaby na rozwiązanie dostrzeżonych problemów w krótszym czasie i mniejszym kosztem, niż w przypadku budowy nowego systemu pieczy zastępczej dla małoletnich cudzoziemców bez opieki w ramach ministerstwa/urzędu innego niż MRPiPS. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że ewentualne utworzenie wyspecjalizowanych placówek w ramach już działającego systemu pieczy zastępczej pozwoliłoby na wykorzystanie wiedzy i doświadczenia zatrudnionych w nim profesjonalistów, których należałoby jedynie doposażyć w dodatkowe kompetencje i umiejętności.
Kolejną ważną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę w omawianym obszarze, jest udział SG w procedurach związanych z umieszczaniem małoletnich bez opieki w placówkach pieczy zastępczej[5]. Warto podkreślić, że tryb postępowania SG, jak i właściwych instytucji państwowych, wobec wyżej wymienionej grupy cudzoziemców oraz model zapewniania opieki tym osobom regulują akty prawa krajowego w postaci ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach[6], ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej[7] czy też ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Niemniej pomimo istniejących rozwiązań ustawowych, diagnozuje się poważne trudności ze znalezieniem miejsca dla małoletnich cudzoziemców bez opieki w placówkach opiekuńczo-wychowawczych typu interwencyjnego. Głównym powodem odmowy przyjęcia małoletniego cudzoziemca – jak wynika z informacji przekazywanych przez jednostki organizacyjne SG – są ograniczone możliwości infrastrukturalne danego obiektu (brak dostępnych miejsc).
Dodatkowo kierownictwo wskazanych placówek zwraca uwagę na obecność w nich polskich dzieci w różnym wieku, w tym w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, wymagających szczególnego traktowania z uwagi na zaniedbania fizyczne oraz bardzo duży deficyt emocjonalny i rozwojowy, sygnalizując jednocześnie obawy o ich bezpieczeństwo. Nie bez znaczenia pozostają również kwestie wynikające z istniejącej bariery językowej, różnic kulturowych oraz związanych z samowolnym opuszczaniem placówek przez małoletnich cudzoziemców.
Z uwagi na wagę wskazanego zagadnienia SG podjęła szereg inicjatyw i działań ukierunkowanych na wypracowanie efektywnego i spójnego systemu opieki, pozwalającego na kompleksowe zabezpieczenie potrzeb małoletnich cudzoziemców bez opieki.
W lutym 2024 r. przedmiotowa problematyka została poruszona podczas spotkania kierownictwa SG z zastępcą rzecznika praw dziecka, a w kolejnych tygodniach przedmiotowe zagadnienie było wielokrotnie podnoszone w korespondencji kierowanej do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej czy też wojewody mazowieckiego, w której wskazywano na konieczność wprowadzenia pilnych, adekwatnych rozwiązań do występujących w ww. zakresie potrzeb i wyzwań.
Ponadto tematyka związana z umieszczaniem zatrzymanych przez SG osób (cudzoziemców) małoletnich bez opieki w placówkach opiekuńczo-wychowawczych typu interwencyjnego oraz próby wypracowania optymalnego modelu działania wobec tej grupy osób, była również poruszana przez SG podczas szeregu bezpośrednich spotkań w latach 2024-2025, tj. z wicemarszałkiem Senatu RP, wojewodą podlaskim, wiceprezydentem miasta Białystok, a także kierownictwem Wydziału Rodziny i Polityki Społecznej Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego. Elementem uzupełniającym całokształt podejmowanych dotychczas przez SG – na poziomie centralnym – czynności w omawianej kwestii, jest szeroka aktywność formacji w zakresie prowadzenia rozmów z dotychczasowymi partnerami, współpracującymi organizacjami międzynarodowymi oraz pozarządowymi na rzecz wypracowania optymalnego modelu działania wobec cudzoziemców.
Przedstawiając powyższe należy jednocześnie podkreślić, że organem wiodącym – ze względu na właściwość rzeczową – w przedmiocie prowadzenia prac dotyczących ewentualnego utworzenia placówki (placówek) opiekuńczo-wychowawczych typu interwencyjnego, dedykowanych małoletnim cudzoziemcom bez opieki jest minister rodziny, pracy i polityki społecznej.
Natomiast odnosząc się do kwestii związanych z określaniem wieku małoletnich cudzoziemców, warto nadmienić, że właściwe oszacowanie wieku jest konieczne dla zagwarantowania odpowiednich praw cudzoziemca w trakcie prowadzenia postępowania w sprawie udzielenia ochrony na terytorium RP oraz postępowania w sprawie zobowiązania do powrotu, którego istotnymi elementami są identyfikacja cudzoziemca, jak i zabezpieczenie na potrzeby realizacji decyzji o zobowiązaniu do powrotu poprzez umieszczenie osoby w strzeżonym ośrodku dla cudzoziemców.
Tryb postępowania w przedmiotowej materii określono w ustawie o cudzoziemcach, wskazując, że badania lekarskie mogą być przeprowadzone tylko i wyłącznie w przypadku, gdy ustalenie rzeczywistego wieku cudzoziemca nie jest możliwe na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji, dotyczącej jego identyfikacji. W przypadku wątpliwości odnoszących się do wieku cudzoziemca, który podaje się za osobę małoletnią i nie dysponuje dokumentami tożsamości, poddaje się go – za jego zgodą lub za zgodą jego przedstawiciela ustawowego – odpowiednim badaniom lekarskim, ukierunkowanym na ocenę wieku biologicznego. Wyniki badań lekarskich wskazują szacowany wiek biologiczny tej osoby, wraz ze wskazaniem granicy błędu. Należy zaznaczyć, że do chwili ustalenia rzeczywistego wieku cudzoziemca, osobę podającą swój wiek poniżej 18 lat traktuje się jako małoletnią – zgodnie z zasadą domniemania małoletności. W przypadku, gdy po przeprowadzeniu badania lekarskiego nadal istnieją wątpliwości odnośnie do rzeczywistego wieku cudzoziemca, również traktuje się go jako małoletniego. Dotychczas stosowana metodologia badań lekarskich odpowiada przyjętym standardom, stosowanym w innych państwach europejskich.
Natomiast odnosząc się do zagadnienia finansowania pobytu małoletnich cudzoziemców bez opieki w placówkach opiekuńczo-wychowawczych typu interwencyjnego, uprzejmie informuję, że w ocenie MSWiA przepis art. 397 ust. 6 ustawy o cudzoziemcach, co do zasady, ma zastosowanie do każdego małoletniego cudzoziemca bez opieki umieszczanego w pieczy zastępczej na wniosek organu Straży Granicznej – za okres jego pobytu w placówce pieczy zastępczej do momentu przyjęcia od niego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. Dotyczy to także umieszczonego w placówce systemu pieczy zastępczej małoletniego cudzoziemca bez opieki, który złożył deklarację o zamiarze ubiegania się o ochronę międzynarodową, jednak do formalnego złożenia wniosku jeszcze nie doszło. Koszty z tego tytułu powinny być pokrywane z cz. 42 budżetu państwa, ze środków pozostających w dyspozycji komendanta głównego Straży Granicznej.
W związku z powyższym polecono komendantowi głównemu Straży Granicznej objęcie sprawy nadzorem oraz podjęcie działań niezbędnych do realizacji przez SG zadań w przedmiotowym zakresie.
Z poważaniem
z up. Czesław Mroczek
Sekretarz Stanu
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
[1] Wojewodą Podlaskim, Wojewodą Lubelskim, Wojewodą Mazowieckim.
[2] Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526, z późn. zm., dalej: Konwencja.
[3] Dz. Urz. UE. C Nr 83, str. 389.
[4] Dz. U. z 2025 r. poz. 49, z późn. zm.
[5] W przypadku zatrzymania małoletniego cudzoziemca na terytorium RP bez opieki, SG występuje do sądu właściwego ze względu na miejsce zatrzymania małoletniego cudzoziemca z wnioskiem o umieszczenie go w placówce opiekuńczo-wychowawczej lub w strzeżonym ośrodku. Sąd orzeka w przedmiocie wniosku o umieszczenie małoletniego w pieczy zastępczej niezwłocznie, jednak nie później niż w terminie 10 dni od dnia złożenia wniosku. Małoletni bez opieki, zaraz po złożeniu deklaracji o zamiarze złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, jest kierowany do placówki opiekuńczo-wychowawczej typu interwencyjnego lub do zawodowej rodziny zastępczej, pełniącej funkcję pogotowia rodzinnego.
[6] Dz. U. z 2025 r. poz. 1079, z późn. zm.
[7] Dz. U. z 2025 r. poz. 223, z późn. zm.