w sprawie działań dyplomatycznych dotyczących zagospodarowania budynku związanego z obozem Gusen oraz konieczności utworzenia w tym miejscu miejsca pamięci pomordowanych Polaków
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski
Warszawa, 19-12-2025
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 13903 posła Michała Wosia w sprawie działań dyplomatycznych dotyczących zagospodarowania budynku związanego z obozem Gusen oraz konieczności utworzenia w tym miejscu miejsca pamięci pomordowanych Polaków uprzejmie przekazuję następujące informacje.
Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP na bieżąco monitoruje działania władz Austrii: Ambasada RP w Wiedniu jest w stałym kontakcie z władzami Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Republiki Austrii, któremu podlega Memoriał Mauthausen, odpowiedzialny za realizację kultury pamięci Miejsca Pamięci KZ Mauthausen i ponad czterdziestu podobozów byłego obozu koncentracyjnego Mauthausen, w tym Gusen I i Gusen II.
W połowie listopada 2025 r. na austriackiej publicznej platformie ofert nieruchomości „willhaben” wystawiono na sprzedaż część szeregowego budynku ze struktury byłego obozu koncentracyjnego Gusen. Budynek ten objęty jest austriackimi przepisami ochrony zabytków. Chodzi o historyczny budynek, obecnie w rękach prywatnych, zamieszkiwany przez obywateli Austrii, który w czasach funkcjonowania obozu koncentracyjnego Gusen pełnił rolę domu publicznego dla więźniów.
Dom publiczny dla więźniów w obozie koncentracyjnym Gusen powstał jesienią 1942 roku jako drugi w kolejności w warunkach obozowych. Pierwszy utworzono w czerwcu 1942 roku w obozie koncentracyjnym Mauthausen. Powstały one z rozkazu Heinricha Himmlera, wydanego w 1941 roku jako „budynki specjalne” dla więźniów, by stworzyć „zachętę” dla szczególnie uprzywilejowanych więźniów płci męskiej.
W okresie zarządzania (1945-1955) terenem poobozowym przez wojska okupacyjne ZSRR budynek ten przeznaczony był dla pracowników wykorzystywanych przez wojska radzieckie. Po wycofaniu się wojsk okupacyjnych w 1955 roku, teren i pozostałe budynki byłego obozu koncentracyjnego Gusen zostały przejęte przez władze Republiki Austrii i następnie sprzedane prywatnym właścicielom. Władze wojsk okupacyjnych (po wyzwoleniu w 1945 roku) zadecydowały o rozebraniu infrastruktury obozów koncentracyjnych Gusen I oraz Gusen II, a miejscem pamięci miały być tylko teren i budynki głównego obozu w Mauthausen.
Oferta sprzedaży historycznego budynku została w pilnym trybie zablokowana w konsekwencji działań Ministerstwa Spraw Wewnętrznych AT, Memoriału Mauthausen (instytucja podległa MSW) i Ministerstwa Gospodarki AT, Burghauptmannschaft (instytucja zarządzająca historycznymi nieruchomościami dziedzictwa kulturowego Austrii; podległa MG).
Sprawa oferty sprzedaży historycznego budynku jest przedmiotem działań Ambasady RP w Wiedniu. Ponadto, Ambasada RP w Wiedniu zabiega o właściwe upamiętnienie ofiar polskich obywateli obozu koncentracyjnego Mauthausen (jako głównego) i jego ponad czterdziestu podobozów w różnych częściach Austrii. Temat ten podejmowany jest przez Ambasadę RP w Wiedniu w kontaktach politycznych z przedstawicielami rządu i parlamentu Austrii oraz na posiedzeniach Międzynarodowej Rady Mauthausen.
Strona austriacka zapewnia (i wynika to również z wybranej koncepcji nowego projektu miejsca pamięci w Gusen, który zostanie zrealizowany do 2031 roku), że w projekcie wyeksponowana będzie martyrologia poszczególnych grup narodowych, w tym grupy polskich więźniów jako najliczniejszej. Kwestia ta była podnoszona przez stronę polską na etapie konsultacji społecznych prowadzonych w Austrii w latach 2022-2023 w związku z planami przygotowania nowego kształtu miejsca pamięci w Gusen.
Sprawa kultury pamięci musi być jednak przedmiotem ciągłego dialogu ze stroną austriacką na etapie tworzenia nowego kształtu miejsca pamięci Gusen. Zgodnie z koncepcją będzie ono miało charakter otwarty, obejmujący wszystkie elementy infrastruktury gmin St. Georgen, Langenstein i Gusen, na terenie których znajdowała się infrastruktura obozów koncentracyjnych Gusen I oraz Gusen II, w tym sztolnie Bergkristall.
Zakończył się międzynarodowy konkurs ws. rozbudowy i nowej koncepcji Miejsca Pamięci KZ Gusen, zorganizowany przez Burghauptmannschaft Österreich i Memoriał Mauthausen. Spośród 30 zgłoszeń, wśród których nie było ofert z Polski, wybrali projekt wiedeńskiej pracowni architektów Querkraft Architekten ZT GmbH, stworzony we współpracy z Landscape Design e.U. z Wiednia. Koncepcja projektu została zaprezentowana przez autorów 17 listopada 2025 r. w Urzędzie Gminy Langenstein.
W opinii jury konkursu zwycięski projekt uwzględnia plany generalnej przebudowy miejsca pamięci obozu koncentracyjnego Gusen i oferuje właściwe rozwiązania architektoniczne, urbanistyczne i krajobrazowe. Dotyczy to zarówno przebiegu ścieżek, uwzględnienia punktów osi i punktów widokowych, jak również funkcjonalności pozyskanych dotychczas z wykupu z rąk prywatnych przez władze Austrii budynków, które stanowiły elementy struktury obozowej. Nowym elementem koncepcji jest „przestrzeń ciszy”, która znajdować się będzie na ścieżce wędrówki miejsca pamięci, wbudowana w obecną strukturę architektoniczną i urbanistyczną.
Harmonogram prac przewiduje etap planowania w 2026 r., a rozpoczęcie prac budowlanych zaplanowano na wiosnę 2027 r. Zakończenie i otwarcie zaplanowano na 2031 r. W toku planowania przewidziane są zmiany konieczne w związku z procesem wykupu tych nieruchomości znajdujących się w rękach prywatnych. Dotyczy to budynku historycznego (byłego domu publicznego), Jourhaus (brama wjazdowa, komendantura i karcer) oraz dwóch innych budynków obozowych, pełniących obecnie funkcje mieszkalne. Władze Austrii kontynuują proces negocjacji wykupu tych nieruchomości, dlatego opublikowana oferta sprzedaży historycznego budynku wzbudziła zdziwienie i niepokój.
Ambasada RP w Wiedniu systematycznie podejmuje działania mające na celu wzmocnienie przekazu upamiętnienia Polaków - ofiar obozu koncentracyjnego Gusen i wywiera nacisk, by władze Austrii sfinalizowały proces wykupu. W sprawie historycznego budynku Ambasada RP w Wiedniu jest w stałym kontakcie z władzami Austrii i jest na bieżąco informowana o poszczególnych aspektach ofert sprzedaży.
Historyczny budynek mieszkalny objęty jest austriackimi przepisami ochrony zabytków. Austria chce wykupić ten budynek. Wyjaśnienia wymagają kwestie formalno-prawne i finansowe. Trwają rozmowy z austriackim Ministerstwem Gospodarki, Federalnym Urzędem Ochrony Konstytucji oraz Federalną Agencją Finansową. Wyjaśnienia wymaga nie tylko zakup, ale także koszty renowacji i adaptacji na potrzeby miejsca pamięci.
Obecne uwarunkowania i proces realizacji zwycięskiego projektu stworzenia nowego wymiaru miejsca pamięci obozu koncentracyjnego Gusen sprawiają, że nie ma przesłanek do działania przez Polskę samodzielnie. Klimat współpracy z partnerami austriackimi i placówkami państw pochodzenia więźniów innych narodowości sprzyja wypracowaniu wspólnej narracji upamiętnienia wszystkich ofiar, z wyeksponowaniem ich liczby i charakteru prześladowań. Wg Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP, tworzenie odrębnych podmiotów muzealnych nie byłoby rozwiązaniem trwałym ani optymalnym.
Kwestia upamiętnienia ofiar i miejsc z okresu II wojny światowej nie była w Austrii wystarczająco pielęgnowana. Przez długie lata stosowano politykę przemilczenia tematu. Obecnie Austria jest otwarta i gotowa do bliskiej współpracy. Takie przekonanie prezentują austriaccy politycy wszystkich partii.
Istotne byłoby zaangażowanie polskich instytucji we współpracy z Ambasadą RP w Wiedniu w dialog z austriackimi instytucjami w procesie kształtowania kultury pamięci i modelu edukacji dla uszanowania ofiar niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych na terytorium Republiki Austrii. Wymaga to przygotowania po stronie polskiej działań instytucji zajmujących się polityką/ kulturą pamięci historycznej. Duże znaczenie miałaby też współpraca w wymiarze edukacyjnym między polskimi i austriackimi szkołami, a także tworzenie zachęt wolontariatu w miejscach pamięci w Polsce dla przedstawicieli szkolnictwa Austrii, szczególnie szkół szczebla podstawowego i średniego.
Uwzględniając obecne uwarunkowania i etap przygotowań nowego wymiaru miejsca pamięci obozów Gusen I i Gusen II, nie ma przesłanek przemawiających za zwiększeniem polskiej obecności instytucjonalnej w Gusen. Z punktu widzenia polskiej racji stanu istotne jest przemyślane i rozszerzone stałe zaangażowanie polskich podmiotów we współpracę instytucjonalną z austriackimi partnerami, której celem byłoby pełne upamiętnienie Polaków, jednej z największych i najbardziej prześladowanych grup więźniów w tych dwóch obozach w Gusen.
Z wyrazami szacunku
Z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu