Interpelacja nr 13974

do ministra kultury i dziedzictwa narodowego

w sprawie zapewnienia stabilnego finansowania prac remontowych i konserwatorskich na terenie Starego Miasta w Zamościu wpisanego na Listę światowego dziedzictwa UNESCO

Zgłaszający: Jarosław Sachajko

Data wpływu: 02-12-2025

Szanowna Pani Minister!

W 1992 r. historyczne centrum Zamościa zostało wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO jako „wybitny przykład renesansowego miasta idealnego końca XVI wieku, które zachowało oryginalny układ urbanistyczny, fortyfikacje oraz szereg cennych zabytków, łączących tradycje architektury włoskiej i środkowoeuropejskiej”.

Od tego momentu Zamość stał się jednym z najważniejszych „wizytówek” polskiego dziedzictwa w skali międzynarodowej. To nie jest wyłącznie problem lokalny – to kwestia wiarygodności państwa polskiego jako depozytariusza światowego dziedzictwa kultury.

Z informacji przekazanych mi przez samorządowców wynika, że miasto znajduje się obecnie w bardzo trudnej sytuacji finansowej, a jednocześnie skala potrzeb remontowych i konserwatorskich na Starym Mieście w Zamościu rośnie lawinowo. Chodzi w szczególności o:

• zły stan techniczny części kamienic i ich dachów,
• degradację elewacji i detalu architektonicznego,
• konieczność kompleksowej wymiany lub modernizacji instalacji podziemnych (wod.-kan., sieci ciepłownicze, energetyczne),
• postępujące zużycie infrastruktury publicznej (bruk, oświetlenie, mała architektura),
• potrzebę dalszych prac przy obiektach sakralnych, fortyfikacjach oraz zabytkach użyteczności publicznej (w tym Akademii Zamojskiej).

Z opracowań dotyczących ochrony Starego Miasta w Zamościu wynika, że dotychczas proces rewitalizacji w znacznej mierze opierał się na okresowych możliwościach pozyskiwania środków z funduszy Unii Europejskiej, przy relatywnie niewielkim, nieregularnym udziale środków krajowych. W latach ubiegłych znaczna część prac była współfinansowana w ok. 75% ze środków zewnętrznych, przede wszystkim unijnych, natomiast ustawodawstwo polskie nie wprowadza odrębnych, stabilnych mechanizmów finansowania obiektów z listy UNESCO.

W praktyce oznacza to, że miasto – o ograniczonych dochodach własnych, pełniące równocześnie funkcje ośrodka subregionalnego – musi ponosić ponadstandardowe koszty utrzymania i konserwacji zabytkowej substancji o znaczeniu ogólnokrajowym i międzynarodowym. Podmiotem odpowiedzialnym za wypełnianie zobowiązań wynikających z konwencji UNESCO jest jednak państwo polskie, a nie samorząd pozostawiony sam sobie!

Dziś, przy wysokiej inflacji kosztów materiałów i robocizny budowlanej, przy rosnących wymaganiach konserwatorskich i energetycznych, brak stabilnego, kilkuletniego programu finansowania może doprowadzić do sytuacji, w której:

• konieczne prace będą odkładane,
• degradacja zabytkowej tkanki będzie postępować,
• w skrajnym wypadku pojawi się ryzyko wystąpienia do UNESCO o wpisanie Zamościa na Listę dziedzictwa w zagrożeniu.

W związku z powyższym, działając w interesie Zamościa, regionu i całego państwa, zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Jakie łączne środki finansowe (z podziałem na źródła: budżet MKiDN, inne części budżetu państwa, fundusze celowe, środki UE – m.in. KPO) zostały przeznaczone w latach 2024–2025 na ochronę, renowację i rewitalizację Starego Miasta w Zamościu (obszar wpisu UNESCO i strefy buforowej)?
   • Proszę o przedstawienie szczegółowego zestawienia: nazwa projektu, beneficjent, rok, wartość całkowita, wysokość dofinansowania oraz udział środków krajowych.
2. Ile wniosków o dofinansowanie projektów dotyczących Starego Miasta w Zamościu złożyło miasto Zamość (bądź inne uprawnione podmioty z terenu miasta) do programów i instytucji podległych MKiDN w latach 2024–2025 i jaka była ich skuteczność?
   • Proszę o wskazanie wniosków odrzuconych wraz z podaniem przyczyn odmowy.
3. Czy MKiDN dysponuje aktualną diagnozą potrzeb inwestycyjnych i konserwatorskich Starego Miasta w Zamościu (na poziomie szacunkowych kosztów koniecznych prac w horyzoncie 5–10 lat)?
   • Jeśli tak, jakie są wnioski z tej diagnozy (skala potrzeb finansowych, priorytetowe zadania)?
   • Jeśli nie, czy ministerstwo zamierza taką diagnozę zlecić, we współpracy z samorządem i służbami konserwatorskimi?
4. Czy rząd planuje uruchomienie wieloletniego programu rządowego (na wzór programów dla innych kluczowych zabytków) dedykowanego zespołowi staromiejskiemu w Zamościu – z jasno określonym budżetem, listą priorytetów i terminami realizacji?
   • Jeśli nie, z jakich przyczyn dotąd nie zdecydowano się na stworzenie odrębnego programu dla jednego z najważniejszych polskich zabytków UNESCO?
5. Czy w kryteriach oceny wniosków o dofinansowanie w programach MKiDN i innych resortów istnieją preferencje lub odrębne kryteria dla obiektów wpisanych na Listę światowego dziedzictwa UNESCO, tak aby nie konkurowały one „na równych zasadach” z projektami o znaczeniu wyłącznie lokalnym?
   • Jeśli tak – proszę o przesłanie stosownych regulaminów i wskazanie, jak przełożyło się to na praktyczne wsparcie Zamościa.
   • Jeśli nie – czy ministerstwo planuje wprowadzenie takich rozwiązań?
6. W jaki sposób MKiDN koordynuje swoje działania z innymi resortami (minister finansów, minister funduszy i polityki regionalnej, minister infrastruktury) w zakresie zapewnienia długofalowego finansowania inwestycji na Starym Mieście w Zamościu, w tym w szczególności:
   • wykorzystania środków z obecnej i przyszłej perspektywy UE;
   • zapewnienia wkładu krajowego i pomocy dla jednostek samorządu terytorialnego w trudnej sytuacji finansowej?
7. Czy Pani Minister rozważa wprowadzenie zmian legislacyjnych, które wprost uznają ochronę obiektów z listy UNESCO za zadanie zlecone państwa finansowane z wyodrębnionej części budżetu, a nie obciążające wyłącznie możliwości finansowe gminy?
   • Jeśli tak – na jakim etapie są prace koncepcyjne?
   • Jeśli nie – proszę o przedstawienie powodów i alternatywnej koncepcji zapewnienia stabilności finansowej ochrony takich obiektów jak Stare Miasto w Zamościu.
8. Czy w najbliższych naborach wniosków (programy MKiDN, FEnIKS, KPO, inne) rząd przewiduje priorytetowe traktowanie projektów zgłaszanych przez miasto Zamość i lokalne instytucje kultury z obszaru Starego Miasta w Zamościu, tak aby nie doszło do zatrzymania procesu rewitalizacji z powodu braku środków na wkład własny i rosnących kosztów inwestycji?

Z poważaniem

Jarosław Sachajko
Poseł na Sejm RP