w sprawie utrzymania małych szkół
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura
Warszawa, 22-12-2025
Szanowne Panie Posłanki,
z dniem 25 października 2024 r. weszła w życie ustawa z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. poz. 1572). Ustawa ta zastąpiła ustawę z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Ustawa oznacza zmianę systemu finansowania jednostek samorządu terytorialnego (JST). Jej celem jest zapewnienie stabilnego system finansowania JST oraz zwiększenie dochodów JST w sposób systemowy. Zgodnie z ww. ustawą, w 2025 r. dochody JST wzrosły o 24,8 mld zł w stosunku do kwoty, która byłaby ustalona na podstawie wcześniej obowiązujących przepisów.
W nowym systemie, dochody samorządów z tytułu udziału w PIT i CIT zostały uniezależnione od zmian podatkowych. Dochody samorządów opierają się na lokalnej bazie dochodowej i są liczone od dochodów podatników zamieszkałych/mających siedzibę na terenie danej JST (a nie od podatku należnego). Zapewnia to stabilność i przewidywalność dochodów samorządowych.
W zakresie finansowania zadań oświatowych od 2025 roku dla JST są naliczane kwoty potrzeb oświatowych. Ustalanie kwot potrzeb oświatowych zastąpiło dotychczasowe naliczanie środków w ramach części oświatowej subwencji ogólnej i tzw. dotacji przedszkolnej.
Łączna kwota potrzeb oświatowych na 2025 r. wynosi 102,7 mld zł i jest ona wyższa w stosunku do sumy kwot części oświatowej subwencji ogólnej zaplanowanej w ustawie budżetowej na rok 2024 i kwoty dotacji celowej na dofinansowanie zadań w zakresie wychowania przedszkolnego w roku 2024 (razem 92,2 mld zł) o 10,5 mld zł, tj. o 11,4%. W kwocie tej uwzględniono także środki związane z podwyżkami średnich wynagrodzeń nauczycieli o 4,1%.
Dodatkowo w ustawie budżetowej na 2025 rok (rezerwa celowa poz. 36 pn. uzupełnienie środków subwencji ogólnej dla JST), zaplanowano kwotę prawie 1 mld zł na pokrycie skutków wynikających ze zwiększenia wskaźnika wzrostu średnich wynagrodzeń nauczycieli z poziomu 4,1% do 5,0%.
Wsparcie organów prowadzących szkoły podstawowe, o małej liczbie uczniów, zawsze było ważne zarówno dla Ministra Edukacji, jak i całej Rady Ministrów. W skali kraju wysokość dodatkowych środków w 2025 roku w ramach potrzeb oświatowych naliczonych za pomocą wagi dla małych szkół (waga P4) wyniosła 0,4 mld zł.
Duże środki naliczane są w ramach potrzeb oświatowych dla uczniów szkół położonych na terenach wiejskich i w miastach do 5 tys. mieszkańców. Tzw. wagą wiejską w ramach potrzeb oświatowych (P1 i P2) w 2025 roku naliczono ok. 5,0 mld zł. Dodatkowo dla dzieci objętych edukacją przedszkolną w placówkach zlokalizowanych na terenach wiejskich lub w miastach do 5 000 mieszkańców naliczono w 2025 roku dodatkową kwotę potrzeb oświatowych w łącznej wysokości ok. 0,9 mld zł.
W algorytmie podziału potrzeb oświatowych jest jeszcze rozwiązanie sprzyjające między innymi samorządom prowadzącym małe szkoły. Mechanizm połączenia wskaźnika „zamożności” ustalanego na podstawie dochodów podatkowych i wskaźnika określającego wielkość szkoły dla dzieci i młodzieży (dodatkowe środki otrzymują mniej zamożne samorządy z małymi szkołami). W potrzebach oświatowych na 2025 rok wagą w tym zakresie naliczono środki w wysokości 1,1 mld zł.
Z prognozy GUS wynika, że w Polsce do 2029 r. liczba dzieci w wieku 7–14 lat spadnie o ok. 5%, a do 2034 r. - o około 19,5%. Do 2060 r. spadek ten może wynieść około 30% (wg czarnego scenariusza - 48,3%).
Dlatego Minister Edukacji przygotowała ustawowe rozwiązania, które mogą stanowić wsparcie dla samorządów borykających się ze skutkami niżu demograficznego. Projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe, po przyjęciu go przez Radę Ministrów, trafił już do Marszałka Sejmu RP. W projekcie proponuje się jednostkom samorządu terytorialnego pulę elastycznych rozwiązań organizacyjnych zamiast likwidacji szkoły, w tym pozostawienie kształcenia małych dzieci blisko domu (klasy I-III), konsolidacja kształcenia uczniów klas IV-VII w szkołach dobrze wyposażonych i dających możliwość zatrudnienia nauczycieli na całe etaty, wykorzystanie nieużywanych części budynku szkoły na potrzeby np. seniorów czy opieki żłobkowej.
Zgodnie z art. 10 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe[1], organ prowadzący szkołę lub placówkę odpowiada za jej działalność. Do zadań organu prowadzącego szkołę lub placówkę należy w szczególności zapewnienie warunków działania szkoły lub placówki, w tym bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki oraz wykonywanie remontów obiektów szkolnych i zadań inwestycyjnych w tym zakresie.
Jednostka samorządu terytorialnego jest zobowiązana do finansowania (dotowania) szkół zgodnie z zasadami przyjętymi w ww. ustawie Prawo oświatowe, natomiast – zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych, – środki niezbędne na realizację zadań oświatowych zagwarantowane są w dochodach jednostek samorządu terytorialnego.
Dodatkowe środki, o które co roku jednostki samorządu terytorialnego mogą się ubiegać m.in. w celu realizacji zadań inwestycyjnych (w tym oświatowych), zaplanowane są w rezerwach budżetu państwa – ogólnej i celowej.
Podziału rezerwy celowej, ujętej w ustawie budżetowej na rok budżetowy w poz. 45 pn. środki na dofinansowanie zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego, dokonuje minister właściwy do spraw finansów publicznych w porozumieniu z właściwymi ministrami oraz wojewodami.
Wnioski o pozyskanie środków finansowych w ramach podziału rezerwy ogólnej budżetu państwa są przedkładane przez właściwego dysponenta części budżetowej Prezesowi Rady Ministrów, za pośrednictwem Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.
O dodatkowe środki zaplanowane w rezerwach budżetu państwa – ogólnej i celowej – jednostki samorządu terytorialnego wnioskują za pośrednictwem wojewody.
Jak stanowi art. 90x ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty[2], w celu realizacji polityki oświatowej państwa minister właściwy do spraw oświaty i wychowania może ustanowić programy inwestycyjne. W przypadku ustanowienia programu inwestycyjnego minister właściwy do spraw oświaty i wychowania ogłasza w Biuletynie Informacji Publicznej na swojej stronie podmiotowej komunikat o ustanowieniu programu inwestycyjnego i naborze wniosków.
W obecnym roku budżetowym Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło dwa programy dotacyjne:
Celem programu było wsparcie gmin w dobie postępujących procesów demograficznych wpływających na ilość i strukturę publicznych szkół podstawowych na wsi i w małych miastach poprzez utrzymanie ich funkcjonowania, oferując przy tym właściwy poziom nauczania w bliskości domów rodzinnych dzieci realizujących obowiązek szkolny, w szczególności uczęszczających do klas I-III szkoły podstawowej.
Przedmiotem ww. programów było wsparcie trwających inwestycji, realizowanych przez jednostki samorządu terytorialnego prowadzące szkoły podstawowe dla dzieci i młodzieży, o których mowa w art. 2 ust. 2 lit. a ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737, 854, 1562, 1635 i 1933)” z wyłączeniem szkół podstawowych specjalnych, szkół mistrzostwa sportowego, szkół artystycznych oraz szkół przy zakładach karnych, szkół w okręgowych ośrodkach wychowawczych, zakładach poprawczych i schroniskach dla nieletnich.
W ramach ww. programów Minister Edukacji Narodowej udzielił dotacji celowej na dofinansowanie kosztów realizacji inwestycji związanej z:
Łączna liczba wniosków, jaką mogli złożyć wnioskodawcy, to maksymalnie dwa wnioski dotyczące dwóch różnych szkół podstawowych.
Gminy, które aplikowały w programie pilotażowym Ministra pn. „Mała szkoła - wsparcie publicznych szkół podstawowych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego”, otrzymały możliwość złożenia w programie „Mała szkoła na BIS” jednego wniosku dotacyjnego.
Do udziału w ww. programach uprawnione były wyłącznie:
- zwane dalej „wnioskodawcami”, które spełniają łącznie obydwa warunki.
Natomiast, w odniesieniu do innych programów dotacyjnych ustanowionych przez Ministra Edukacji, w przypadku uruchomienia nowych – wszelkie informacje dotyczące naboru wniosków oraz zasad programu zostaną zamieszczone na stronie internetowej MEN oraz BIP.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Henryk Kiepura
Sekretarz Stanu
[1] (Dz. U. z 2025 r. poz. 1043);
[2] (Dz. U. z 2025 r. poz. 881);