Odpowiedź na interpelację nr 1464

w sprawie rozpoczętych konsultacji dotyczących podstawy programowej, m.in. związanej z historią naszego kraju

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer

Warszawa, 12-03-2024

Szanowny Panie Pośle,

uprzejmie informuję, że Ministerstwo Edukacji Narodowej rozpoczęło prace nad zmianami polegającymi na ograniczeniu zakresu wymagań aktualnej podstawy programowej kształcenia ogólnego[1], które powinny dać nauczycielom i uczniom już od nowego roku szkolnego więcej czasu na spokojniejszą i bardziej dogłębną realizację programów nauczania.

Warto zaznaczyć, że w dniach od 12 do 19 lutego br. były organizowane prekonsultacje społeczne, a właściwe konsultacje publiczne planowane są na przełomie kwietnia/maja br. Ministerstwo podało do wiadomości wersję roboczą, natomiast końcowa propozycja będzie skierowana do konsultacji publicznych i opiniowania w kwietniu br. w formie projektów nowelizacji odpowiednich rozporządzeń.

Należy dodać, że konieczność odchudzenia podstaw programowych została zauważona również przez Ministra Przemysława Czarnka, który w listopadzie ubiegłego roku powołał siedem zespołów przedmiotowych (język polski, matematyka, historia, biologia, geografia, chemia i fizyka) do realizacji tego zadania i zlecił odpowiednie prace.

Do zespołów ekspertów powołanych przez ministra edukacji należą eksperci akademiccy, doświadczeni nauczyciele poszczególnych typów szkół, metodycy oraz eksperci systemu egzaminacyjnego. Przy wyborze ekspertów uwzględnia się osoby reprezentujące wysoki poziom merytoryczny w zakresie dyscypliny wiedzy, która stanowi bazę danego przedmiotu, jak również bardzo dobrze znające praktykę szkolną lub egzaminacyjną. Skład zespołów jest jawny. Informacja ta znajduje się w materiałach na stronie internetowej ministerstwa (link https://www.gov.pl/web/edukacja/zmiana-podstawy-programowej--zaczynamy-prekonsultacje ).

Dla właściwego zrozumienia celu i istoty proponowanych aktualnie zmian w podstawie programowej kształcenia ogólnego, w tym m.in. w zakresie języka polskiego czy historii, należy zapoznać się również z uzasadnieniem tych zmian, opublikowanym na stronie MEN łącznie z projektami (link https://www.gov.pl/web/edukacja/zmiana-podstawy-programowej--zaczynamy-prekonsultacje ).

Przede wszystkim należy podkreślić, że zakres wymagań aktualnej podstawy programowej jest nieadekwatny do wymiaru godzin nauczania poszczególnych przedmiotów, o czym świadczą nie tylko liczne opinie szeroko rozumianego środowiska oświatowego kierowane do MEN od początku funkcjonowania tej podstawy tj. od 2017 i 2019 r., ale również fakt, że pełny zakres wymagań tej podstawy nie obowiązuje również w przypadku egzaminu ósmoklasisty i egzaminu maturalnego, które od 2021 r. przeprowadzone są w oparciu o zredukowany w standardach egzaminacyjnych o ok. 20% zakres wymagań.

Jeżeli chodzi o zaproponowane zmiany w zakresie historii Zespół ekspertów przyjął następujące założenia w pracach nad ograniczeniem podstawy programowej tego przedmiotu:

  1. Usunięto wymagania będące uszczegółowieniem innych wymagań, uznając, że nauczyciel sam zdecyduje o tym, jak ująć jakiś wątek w ramach szerszego zagadnienia. W opublikowanych na stronie MEN uzasadnieniu proponowanych zmian wyraźnie podkreślono, że „nie deprecjonujemy w żaden sposób usuniętych tematów, ani nie uznajemy, że zachowane ujęto w sposób najlepszy z możliwych, ale wobec ryzyka, że próbując zrobić wszystko, niczego nie zrobimy porządnie, niektórym wątkom daliśmy pierwszeństwo przed innymi....”.
  2. Usunięto szczegółowe listy wydarzeń czy osób, uznając, że w większości takich przypadków zachodzi naruszenie pożądanej granicy między podstawą programową a programem nauczania przeznaczonym dla danej klasy. Daje to nauczycielom potrzebną autonomię, która umożliwia np. skupienie się na zagadnieniach szczególnie ważnych, szczególnie interesujących, istotnych z punktu widzenia historii lokalnej/regionalnej. Zatem, to, że dana postać, wydarzenie czy bitwa nie jest wskazana expressis verbis w podstawie programowej historii nie oznacza, i co należy podkreślić, nigdy nie oznaczało, braku możliwości omówienia tego zagadnienia na lekcjach historii – przeciwnie - w miarę dostępnego czasu, ale również potrzeb, możliwości i zainteresowań danej grupy uczniów - nauczyciel dobiera szczegółowo treści nauczania, które służą realizacji ustalonych w podstawie programowej celów kształcenia i wymagań.
  3. Zachowywano w szczególności te wymagania, które spełniały następujące kryteria: trwałość wpływu, głębokość wpływu, moc wyjaśniająca, aktualność, adekwatność do wieku rozwojowego (Partington, 1980; Counsell, 2004).
  4. Dokonano oszacowania czasu koniecznego dla zrealizowania poszczególnych wymagań, tak aby skróty dotyczyły nie tylko jakieś ilości wymagań, ale rzeczywiście skutkowały powiększeniem zasobów czasowych do wykorzystania w lepszym nauczaniu.

Odnosząc się do wykreśleń z podstawy programowej zagadnień związanych z relacją historyczną Rzeczypospolitej Polski i Niemiec należy podkreślić, że podstawa programowa nie jest szczegółowym programem nauczania. Planowane redukcje mają dotyczyć, w zdecydowanej większości przypadków, uszczegółowień i dopowiedzeń - zagadnienia natomiast pozostaną, w formule bardziej pojemnej.

Podstawa programowa musi dać nauczycielom konieczną autonomię i możliwość realizacji programu w tempie odpowiednim do możliwości uczniów.

Nawiązując natomiast do rzezi wołyńskiej, informuję, w ślad za deklaracją Pani Barbary Nowackiej – Minister Edukacji – cyt. „nie podpiszę dokumentu, w którym rzeź wołyńska nie będzie nazywana po imieniu - ludobójstwem”, że problematyka ludobójstwa na Wołyniu pozostanie literalnie uwzględniona w podstawie programowej historii.

W przypadku podstawy programowej języka polskiego:

  1. Zaproponowane zmiany mają na celu przede wszystkim ograniczenie zarówno treści nauczania (wymagań szczegółowych), jak i listy lektur obowiązkowych tak, aby możliwe było realizowanie poszczególnych wymagań w wydłużonym czasie. Pozwoli to uczniom na lepsze opanowanie omawianych zagadnień, w tym – lektur obowiązkowych.
  2. Ograniczono wymagania szczegółowe i pozostawiono te treści, których opanowanie jest kluczowe w procesie edukacji literackiej i językowej.
  3. Zaproponowano wykreślenie tych wymagań szczegółowych, których brak nie wpłynie na poziom ogólnej wiedzy i umiejętności uczniów w procesie edukacji. Zrezygnowano z treści, które wymagają zaawansowanych umiejętności interpretacyjnych, a także znacznie większej ilości czasu. Usunięto część pojęć i terminów, które występują stosunkowo rzadko w tekstach literackich i/lub w komunikacji językowej, więc kształcenie umiejętności ich rozpoznawania jest dość trudne. Wykreślono zapisy wymagające przekrojowej i szczegółowej wiedzy teoretycznej z zakresu literatury i języka. W związku z wykreśleniem niektórych lektur obowiązkowych usunięto też wymagania szczegółowe, których realizacja była związana z tymi lekturami.
  4. Z listy lektur obowiązkowych usunięto (lub zaproponowano do wpisania na listę lektur uzupełniających) te utwory literackie, które dla ucznia były zbyt trudne do zrozumienia ze względu na tematykę czy też archaiczny język. Zaproponowano też, aby niektóre lektury obowiązkowe były omawiane we fragmentach, a nie – w całości.
  5. W szkole ponadpodstawowej niektóre lektury z zakresu podstawowego przeniesiono do zakresu rozszerzonego.
  6. Utwory, które zaproponowano do wpisania na listę lektur uzupełniających, zostały wybrane przede wszystkim ze względu na ich walory edukacyjne i wychowawcze oraz poruszaną tematykę, która dotyczy problemów współczesnego świata. Do tej listy dodano książki wydane w XXI wieku.
  7. Utwory z listy lektur uzupełniających zostały dobrane w taki sposób, aby umożliwić nauczycielom realizację celów kształcenia zapisanych w podstawie programowej, takich jak: wyrabianie i rozwijanie zdolności rozumienia utworów literackich, zarówno z literatury polskiej, jak i ze światowej, oraz umiejętność mówienia o tych utworach z wykorzystaniem potrzebnej terminologii. Umożliwią one również kształcenie postaw szacunku dla przeszłości i tradycji literackiej, pozwolą na rozwijanie zdolności dostrzegania wartości, którymi należy kierować się w życiu.
  8. Ważnym elementem zmian jest umieszczenie w wykazie lektur uzupełniających takich pozycji książkowych, które stanowią przykład różnorodnych kontekstów: kulturowego, filozoficznego, społecznego, biograficznego.

Obecnie trwa analiza uwag /sugestii, które zostały przesłane do Ministerstwa Edukacji Narodowej w ramach prekonsultacji, a eksperci przygotowują poprawioną propozycję podstaw programowych. Następnie ministerstwo przygotuje projekty nowelizacji rozporządzeń, które w kwietniu br. zostaną skierowane do konsultacji publicznych. W związku z tym, na chwilę obecną, nie można odnieść się do pytań o konkretne treści, które zostały wskazane przez Pana w nadesłanej interpelacji – ich finalny kształt będzie ustalony i przekazany do konsultacji w kwietniu br.

Z wyrazami szacunku

Z upoważnienia Ministra Edukacji
Katarzyna Lubnauer
Sekretarz Stanu

[1] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz. U. z 2017 r. poz. 356 z późn. zm.)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (Dz. U. z 2018 r. poz. 467 z późn. zm.)