w sprawie przygotowania na falę uchodźców z Ukrainy
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Maciej Duszczyk
Warszawa, 15-03-2024
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację numer 1476 Pana Posła Dariusza Mateckiego w sprawie przygotowania na falę uchodźców z Ukrainy[1], uprzejmie przedstawiam następujące informacje pozostające w zakresie właściwości Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.
W sytuacji masowego napływu cudzoziemców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (RP) podejmowane są działania przez Urząd do Spraw Cudzoziemców (UdSC)[2], które opierają się na wewnętrznych procedurach oraz Planie Zarządzania Kryzysowego Szefa Urzędu, wynikających ze Standardowej Procedury Operacyjnej 9 (SPO-9) Krajowego Planu Zarządzania Kryzysowego, tj. procedury operacyjnej „Działania w przypadku masowego napływu cudzoziemców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej”. Powyższe procedury określają proces przyjęcia cudzoziemców, którzy w związku z sytuacją we własnym kraju deklarują poszukiwanie ochrony na terenie RP. Działania UdSC obejmują:
W wyżej wymienionej procedurze krajowej SPO-9 określono również współpracę poszczególnych podmiotów, w tym w zakresie transportu cudzoziemców przez służby podległe Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) oraz Ministerstwu Obrony Narodowej i kierowania ich do systemu recepcyjnego pozostającego we właściwości Szefa UdSC.
Obecnie w strukturach UdSC znajdują się cztery ośrodki własne: w Białej Podlaskiej, Podkowie Leśnej-Dębaku, Lininie i Czerwonym Borze oraz pięć ośrodków wynajmowanych: w Białymstoku, Grupie, Łukowie, Horbowie i Bezwoli. Według stanów osobowych na 26 lutego 2024 r. łącznie we wszystkich ośrodkach prowadzonych przez lub na zlecenie Szefa UdSC było zakwaterowanych 706 osób przy nominalnej zdolności kwaterunkowej w liczbie 1479 osób. Cudzoziemcy mogą również mieszkać poza ośrodkami i korzystać z pomocy finansowej na pokrycie kosztów pobytu na terytorium RP, co zmniejsza zapotrzebowanie na organizowanie miejsc w ośrodkach dla cudzoziemców.
Oprócz wyżej wspomnianych ośrodków UdSC dysponuje również tzw. bazą obiektów kryzysowych, w której znajdują się zweryfikowane obiekty wytypowane do uruchomienia w pierwszej kolejności w sytuacji masowego napływu cudzoziemców na teren RP. Obecnie w przedmiotowej bazie znajdują się 52 obiekty ze zdolnością kwaterunkową w liczbie około 6 500 miejsc. Szef UdSC w ośrodkach będących w jego zarządzie oraz uruchamianych własnymi siłami lub we współpracy z właściwym terytorialnie wojewodą zapewnia zakwaterowanie, wyżywienie i opiekę medyczną wnioskodawcom ochrony międzynarodowej lub beneficjantom ochrony czasowej na podstawie przepisów ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej[3].
Zgodnie z przyjętymi rozwiązaniami, UdSC zajmuje się także udzielaniem pomocy socjalnej i opieki medycznej beneficjentom ochrony tymczasowej, którzy nie są objęci ustawą z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa[4] (obywatele państw trzecich inni niż Ukraińcy, którym Szef UdSC wydał zaświadczenia o korzystaniu z tej ochrony). Grupa osób objętych pomocą socjalną Szefa UdSC, z zaświadczeniem o ochronie tymczasowej, wynosi obecnie 197 osób. Ponadto, pomimo wprowadzenia ustawą pomocową wsparcia dla obywateli Ukrainy, część z nich zdecydowała o złożeniu wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej. Aktualnie 1119 obywateli Ukrainy jest objętych pomocą socjalną Szefa UdSC w związku ze złożeniem wniosku o ochronę międzynarodową.
W przypadku masowego napływu cudzoziemców na terytorium RP z powodu trwającej wojny lub innej sytuacji kryzysowej mogą również zostać zastosowane specjalne przepisy, w inny sposób określające zasady udzielania pomocy wysiedleńcom. Przykładem powyższego jest ustawa pomocowa uchwalona po rozpoczęciu przez Federację Rosyjską inwazji zbrojnej na Ukrainę. Ustawa pomocowa określa szczególne zasady zalegalizowania pobytu obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium RP z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa oraz obywateli Ukrainy posiadających Kartę Polaka, którzy wraz z najbliższą rodziną z powodu tych działań wojennych przybyli na terytorium RP, a także określa zasady udzielania pomocy wspomnianej grupie cudzoziemców.
Zadania z zakresu organizowania pobytu w miejscach zbiorowego zakwaterowania – na podstawie ustawy pomocowej – były i nadal są realizowane przez wojewodów we współpracy z samorządami. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji prowadzi również bazę „Wyznaczonych miejsc zakwaterowania dla cudzoziemców”, a także na bieżąco aktualizuje zbiorcze zestawienie w aspekcie dotyczącym zakwaterowania zbiorowego uchodźców z Ukrainy w oparciu o informacje otrzymane od wojewodów. Powyższe opracowanie obejmuje informacje o wykorzystaniu miejsc noclegowych oraz potencjale kwaterunkowym w miejscach zbiorowego zakwaterowania znajdujących się na terenie kraju.
W celu zorganizowania miejsc zakwaterowania dla obywateli Ukrainy, a także innej formy pomocy, o której mowa w ustawie pomocowej, wojewoda może wydawać polecenia obowiązujące wszystkie organy administracji rządowej działające na obszarze województwa, państwowe osoby prawne, organy samorządu terytorialnego, samorządowe osoby prawne oraz samorządowe jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej. Należy także podkreślić, że oprócz ośrodków zbiorowego zakwaterowania przeznaczonych dla osób z PESEL UKR, w których utrzymywana jest pula miejsc wolnych, wojewodowie utworzyli również punkty recepcyjne oraz informacyjne, w których osoby uciekające przed wojną z Ukrainy otrzymują pierwsze wsparcie.
Wszystkie podmioty odpowiedzialne za zapewnienie zbiorowego zakwaterowania, organizację i obsługę punktów recepcyjnych, jak i informacyjnych, na bieżąco monitorują sytuację i są gotowe na przyjęcie nowo przybyłych uchodźców.
Ustawa pomocowa jest również na bieżąco dostosowywana do aktualnych wyzwań, a wojewodowie pozostają w stałym kontakcie z przedstawicielami samorządów i organizacji pozarządowych.
Należy także wspomnieć, że wobec uchodźców wojennych z Ukrainy, którzy zostali objęci ochroną tymczasową, aktywowaną decyzją wykonawczą Rady (UE) 2022/382 z dnia 4 marca 2022 r.[5] i przedłużoną do 4 marca 2025 r., mają zastosowanie przepisy dyrektywy Rady 2001/55/WE z dnia 20 lipca 2001 r.[6] W obliczu masowego napływu wysiedleńców z Ukrainy, zgodnie z ideą solidarności i równoważenia wysiłków w ramach Unii Europejskiej (UE), Państwa Członkowskie wyraziły zgodę na niestosowanie art. 11 wspomnianej dyrektywy w odniesieniu do beneficjentów ochrony tymczasowej. W związku z powyższym, wysiedleńcy z Ukrainy mogą swobodnie przemieszczać się między Państwami Członkowskimi i wnioskować o ochronę tymczasową w innych Państwach Członkowskich niż Polska.
Należy ponadto zauważyć, że agresja Rosji na Ukrainę, która dwa lata temu spowodowała masową ucieczkę ludności z terenów objętych lub zagrożonych działaniami zbrojnymi, wpłynęła w istotny sposób na realizację zadań ustawowych przez Straż Graniczną. Formacja ta, odpowiedzialna m.in. za ochronę granicy państwowej, kontrolę ruchu granicznego oraz przeciwdziałanie nielegalnej migracji, mając na względzie obowiązek działania zgodnego zarówno z prawem krajowym, jak i międzynarodowym, w szczególności obejmującym ochronę praw podstawowych, wypracowała mechanizmy, które pozwoliły na utrzymanie przepustowości przejść granicznych. Prowadzono odprawę osób uciekających, również w przypadkach, gdy nie spełniali oni wymagań dotyczących wjazdu określonych w Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/399 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie unijnego kodeksu zasad regulujących przepływ osób przez granice (kodeks graniczny Schengen)[7], bez uszczerbku dla ochrony granicy przed jej nieuprawnionym przekraczaniem poza przejściami granicznymi. Najważniejszymi elementami pozwalającymi na sprawne działanie Straży Granicznej w okresie napływu fali uciekinierów wojennych z terytorium Ukrainy było:
W związku z powyższym, w przypadku wystąpienia ponownej fali uchodźców wojennych, wynikającej ze zmiany sytuacji militarnej na terytorium Ukrainy, także Straż Graniczna dysponuje nabytym już doświadczeniem oraz wypracowanymi i sprawdzonymi rozwiązaniami.
Podsumowując, należy podkreślić, że Rząd RP prowadzi wielosektorowe działania, które od dnia wybuchu konfliktu zbrojnego na Ukrainie, tj. od 24 lutego 2022 r. umożliwiają udzielenie pomocy każdemu uciekającemu przed wojną, kto się o tę pomoc zwróci. Zagadnienia dotyczące udzielania takiej pomocy (w tym także związane z jej finansowaniem oraz zasady legalizacji pobytu uchodźców w Polsce) regulują przepisy ustawy pomocowej oraz aktów wykonawczych wydanych na podstawie zawartych w niej upoważnień. Należy także stwierdzić, że istnieją plany i zasoby przygotowane w celu zapewnienia odpowiedniej pomocy humanitarnej oraz zakwaterowania dla uchodźców.
Ponadto Polska nabyła unikatowe doświadczenie w zakresie udzielania pomocy uchodźcom wojennym, także w ramach działania społeczeństwa obywatelskiego oraz angażowania organizacji międzynarodowych, finansujących znaczącą liczbę działań ukierunkowanych na wsparcie uchodźców wojennych.
Z poważaniem
z up. Maciej Duszczyk
Podsekretarz Stanu
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
[1] Przekazaną również pismem z 6 marca 2024 r. Pani Hanny Majszczyk – Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Finansów (sygn. FS7.054.1.2024).
[2] Nadzór nad Szefem UdSC sprawuje minister właściwy do spraw wewnętrznych.
[3] Dz. U. z 2023 r. poz. 1504.
[4] Dz. U. z 2024 r. poz. 167 z późn. zm., dalej – ustawa pomocowa.
[5] Stwierdzającą istnienie masowego napływu wysiedleńców z Ukrainy w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2001/55/WE i skutkującą wprowadzeniem tymczasowej ochrony, Dz. Urz. UE. L Nr 71, str. 1.
[6] W sprawie minimalnych standardów przyznawania tymczasowej ochrony na wypadek masowego napływu wysiedleńców oraz środków wspierających równowagę wysiłków między Państwami Członkowskimi związanych z przyjęciem takich osób wraz z jego następstwami, Dz. Urz. UE. L Nr 212, str. 12.
[7] Dz. Urz. UE. L Nr 77, str. 1, z późn. zm.
[8] Dz. U. z 2023 r. poz. 519, z późn. zm.