w sprawie zasad i trybu działania rzecznika praw dziecka w zakresie opiniowania wniosku o utworzenie placówki opiekuńczo-wychowawczej
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Aleksandra Gajewska
Warszawa, 07-02-2024
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na interpelację nr 15 pana posła Patryka Gabriela z dnia 7 grudnia 2023 r. w sprawie zasad i trybu działania rzecznika praw dziecka w zakresie opiniowania wniosku o utworzenie placówki opiekuńczo-wychowawczej, uprzejmie informuję.
Umieszczając dziecko w pieczy zastępczej należy zawsze uwzględniać prymat pieczy rodzinnej nad instytucjonalną. Stąd też umieszczenie dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej jest ostatecznością, a w sytuacji dzieci młodszych dotyczy jedynie sytuacji enumeratywnie wymienionych w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. 2023 poz. 1426 z późn. zm., dalej: ustawa). Należy jednak zaznaczyć, iż decyzję w sprawie umieszczenia i wyboru formy pieczy zastępczej podejmuje ostatecznie zawsze sąd rodzinny i to sąd, uwzględniając wszystkie okoliczności, wskazuje zakres, sposób i miejsce zabezpieczenia dziecka.
Zgodnie z art. 1127 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. 2020 poz. 1359 z późn. zm.) sąd umieszcza dziecko w instytucjonalnej pieczy zastępczej, jeżeli nie ma możliwości umieszczenia dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej lub z innych ważnych względów nie jest to zasadne. Co więcej, w miarę możliwości sąd umieszcza dziecko w pieczy zastępczej na terenie powiatu miejsca zamieszkania dziecka.
Umieszczenie dziecka w instytucjonalnej pieczy zastępczej jest zatem na ostatnim miejscu tejże gradacji i jest możliwe dopiero, jeżeli nie ma możliwości umieszczenia dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej lub z innych ważnych względów nie jest to zasadne. Istotne jest również to, że umieszczając dziecko w pieczy zastępczej, sąd zobowiązany jest wziąć pod uwagę możliwość wywiązania się z obowiązku zapewnienia przez osoby sprawujące pieczę zastępczą pracy z rodziną biologiczną dziecka oraz możliwość utrzymywania przez małoletniego kontaktów z rodzicami, o ile sąd ich nie zakazał.
Resort rodziny bierze pod uwagę postulaty dotyczące funkcjonowania rodzin zastępczych oraz prowadzących rodzinne domy dziecka, w tym problemy wynikające z wciąż niewystarczającej liczby rodzin zastępczych oraz prowadzących rodzinne domy dziecka, jak również poruszonej kwestii wolnych miejsc w pieczy zastępczej. Uchwalona została ustawa o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie w dniu 1 lutego 2023 r.
Na mocy ww. ustawy wprowadzono m.in.: ograniczenia w tworzeniu nowych placówek opiekuńczo-wychowawczych typu socjalizacyjnego, interwencyjnego oraz specjalistyczno-terapeutycznego, a także uznaniowość wojewody w zakresie wydawania zezwoleń na utworzenie tych placówek.
Przepis art. 106 ust. 1a ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej stanowi m.in., że takie placówki mogą być tworzone tylko w przypadku, gdy utworzenie nowej placówki opiekuńczo-wychowawczej lub przekształcenie istniejącej placówki opiekuńczo-wychowawczej nie spowoduje zwiększenia liczby miejsc w instytucjonalnej pieczy zastępczej na terenie danego powiatu albo jest to umotywowane szczególnymi potrzebami lokalnymi. W tej drugiej sytuacji podmiot występujący o zezwolenie musi przedstawić uzyskaną wcześniej opinię rzecznika praw dziecka o zasadności utworzenia takiej placówki.
Rzecznik praw dziecka, realizując zadanie z zakresu opiniowania zasadności tworzenia placówek i ośrodków instytucjonalnej pieczy zastępczej, występuje jako konstytucyjny organ stojący na straży praw dziecka określonych w Konstytucji RP. Wydając opinię, kieruje się dobrem dziecka oraz przesłankami wskazującymi na brak możliwości zapewnienia dzieciom rodzinnej pieczy zastępczej.
Odpowiadając na pytanie nr 1 uprzejmie informuję, że do resortu rodziny wpływały jednostkowe sygnały dotyczące długiego okresu rozpatrywania wniosków przez rzecznika praw dziecka. Jednocześnie jednak minister rodziny, pracy i polityki społecznej wskazuje, że nie ma kompetencji do oceny pracy rzecznika praw dziecka ani nie ma wpływu na sposób jego procedowania.
W odniesieniu do pytań nr 2 i 3 należy zaznaczyć, że przed wydaniem opinii rzecznik powinien w sposób wnikliwy ocenić całokształt sytuacji w pieczy zastępczej na terenie jednostki samorządu terytorialnego oraz zweryfikować zasadność utworzenia nowej placówki. Należy zauważyć, że wnikliwa ocena każdego indywidualnego przypadku wymaga przeprowadzenia dogłębnej analizy, zrealizowanej w oparciu o kompleksowo zgromadzone, niezbędne w sprawie informacje. Minister rodziny, pracy i polityki społecznej nie otrzymał do tej pory sygnałów w przedmiocie przekraczania zakresu żądanych przez rzecznika od wnioskodawców informacji.
Odnosząc się do pytania nr 4 uprzejmie informuję, że minister rodziny, pracy i polityki społecznej nie prowadzi z rzecznikiem praw dziecka korespondencji w przedmiotowym zakresie. Jednocześnie należy wskazać, że wydając opinię, rzecznik nie jest w żaden sposób zależny od stanowiska resortu rodziny.
W odniesieniu do pytania nr 5 uprzejmie informuję, że w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej nie są obecnie prowadzone prace legislacyjne związane ze zmianą przepisów dotyczących wydawania zezwoleń na prowadzenie placówek opiekuńczo-wychowawczych. Należy jednak zaznaczyć, że minister rodziny, pracy i polityki społecznej prowadzi ewaluację funkcjonowania systemu pieczy zastępczej w Polsce i podejmuje niezbędne działania w celu zagwarantowania jego poprawnego działania. Wszelkie propozycje zmian legislacyjnych zostaną poddane szerokim konsultacjom społecznym.
Mam nadzieję, że powyższe wyjaśnienia zostaną uznane za satysfakcjonujące i wyczerpujące.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
Aleksandra Gajewska
Sekretarz Stanu