do ministra spraw zagranicznych
w sprawie realizacji zobowiązań wynikających z Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z dnia 17 czerwca 1991 r.
Zgłaszający: Krzysztof Bosak, Michał Wawer, Witold Tumanowicz, Krzysztof Mulawa, Krzysztof Szymański
Data wpływu: 23-02-2026
Na podstawie art. 192 Regulaminu Sejmu RP składam interpelację w sprawie sposobu realizacji Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z dnia 17 czerwca 1991 r. w części dotyczącej osób polskiego pochodzenia w RFN, w szczególności w zakresie finansowania struktur organizacji polonijnych, rozdzielenia problematyki nauczania języka pochodzenia (HSU) od edukacji pozaszkolnej oraz trybu wyłaniania reprezentacji środowisk polonijnych do gremiów konsultacyjnych.
Przedmiotem interpelacji jest praktyczna realizacja zobowiązań wynikających z traktatu RP–RFN z dnia 17 czerwca 1991 r. w odniesieniu do praw osób polskiego pochodzenia zamieszkujących na terytorium Republiki Federalnej Niemiec, w szczególności w obszarze języka, edukacji oraz funkcjonowania struktur organizacyjnych Polonii.
W praktyce dostrzegalny jest brak stabilnych i długofalowych mechanizmów finansowania trwałych struktur organizacji polonijnych, stanowiących zaplecze instytucjonalne dla działalności edukacyjnej, społecznej i kulturalnej. Finansowanie ma w wielu przypadkach charakter projektowy i krótkoterminowy, co utrudnia prowadzenie działań wieloletnich oraz ogranicza możliwość budowania stabilnych programów edukacyjnych i organizacyjnych.
Jednocześnie w debacie publicznej oraz działaniach instytucjonalnych dochodzi do mieszania dwóch odrębnych zagadnień – nauczania języka pochodzenia (Herkunftssprache/HSU) w szkołach w poszczególnych landach, pozostającego w kompetencji władz poszczególnych landów RFN, oraz pozaszkolnych form nauczania języka polskiego, które zgodnie z postanowieniami traktatu mogą funkcjonować niezależnie od systemu szkolnictwa publicznego.
Brak wyraźnego rozdzielenia tych kwestii powoduje niejasność odpowiedzialności instytucjonalnej oraz utrudnia ocenę rzeczywistego stopnia realizacji zobowiązań traktatowych. Wątpliwości budzi również tryb wyłaniania przedstawicieli środowisk polonijnych do udziału w gremiach konsultacyjnych, w tym w tzw. okrągłych stołach.
Z dostępnych informacji wynika, że wskazania organizacji i osób następowały za pośrednictwem placówek dyplomatycznych i konsularnych RP, bez przeprowadzenia otwartego i przejrzystego procesu wyboru reprezentacji przez same środowiska polonijne. Taki tryb może prowadzić do ograniczenia transparentności oraz podważać reprezentatywność uczestników dialogu.
W świetle zasad prawa traktatów, w tym zasady „pacta sunt servanda” oraz zasady skuteczności norm traktatowych, postanowienia traktatu RP–RFN powinny być wykonywane w sposób zapewniający ich realną efektywność. Dotyczy to w szczególności przepisów odnoszących się do prawa zakładania własnych instytucji, wspierania ich funkcjonowania oraz prowadzenia działalności oświatowej poza systemem szkolnym.
W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
1. Jakie systemowe mechanizmy finansowania trwałych struktur organizacji polonijnych funkcjonują obecnie w kontekście realizacji postanowień traktatu RP–RFN dotyczących wsparcia instytucjonalnego środowisk polonijnych?
2. Czy istnieje odrębny mechanizm finansowania stałych kosztów funkcjonowania organizacji polonijnych, niezależny od finansowania projektów krótkoterminowych?
3. W jaki sposób Ministerstwo Spraw Zagranicznych rozdziela w swojej praktyce problematykę nauczania języka pochodzenia (HSU) w szkołach landowych od pozaszkolnych form nauczania języka polskiego?
4. Czy prowadzone są analizy skuteczności stosowanych instrumentów finansowych oraz ich wpływu na stabilność struktur organizacji polonijnych? Jeśli tak, proszę o wskazanie ich zakresu oraz wniosków.
5. Jakimi kryteriami kierowały się placówki dyplomatyczne i konsularne RP przy wskazywaniu organizacji oraz osób do udziału w gremiach konsultacyjnych dotyczących spraw Polonii w RFN?
6. Czy istniały formalne wytyczne lub procedury regulujące proces wyłaniania uczestników tych gremiów?
7. Jakie organizacje zostały wskazane przez placówki RP do udziału w konsultacjach wraz z informacją o zakresie ich działalności, statusie prawnym oraz roku rejestracji?
8. Z jakich powodów nie zastosowano otwartego lub wyborczego trybu wyłaniania reprezentacji środowisk polonijnych?
9. Czy proces wskazywania organizacji został poddany konsultacjom społecznym lub publicznemu ogłoszeniu?
10. W jaki sposób Ministerstwo Spraw Zagranicznych weryfikuje reprezentatywność organizacji wskazywanych do dialogu instytucjonalnego?
11. Czy planowane jest wprowadzenie przejrzystych i publicznych zasad wyboru reprezentacji środowisk polonijnych do gremiów konsultacyjnych w przyszłości?
12. Jak ministerstwo ocenia wpływ obecnego modelu doboru partnerów społecznych na wiarygodność dialogu ze środowiskami polonijnymi w RFN?
Z poważaniem
Krzysztof Bosak
Wicemarszałek Sejmu RP