w sprawie ochrony małych szkół wiejskich oraz wyrównywania szans edukacyjnych w woj. śląskim
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura
Warszawa, 23-03-2026
Szanowny Panie Pośle,
rosnące obawy społeczności lokalnych dotyczące przyszłości małych szkół wiejskich, o których Pan Poseł wspomina, nie są bezpodstawne. Z prognoz Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) wynika, że w Polsce do 2029 r. liczba dzieci w wieku 7–14 lat spadnie o ok. 5%, a do 2034 r. - o około 19,5%. Do 2060 r. spadek ten może wynieść około 30% (wg pesymistycznego scenariusza GUS nawet - 48,3%).
Z analizy szczegółowych danych przygotowanych przez GUS, dotyczących struktury wiekowej ludności, wynika, że sytuacja demograficzna w Polsce zmienia się w ostatnich latach analogicznie do większości krajów europejskich. Społeczeństwo polskie jest społeczeństwem starzejącym się. W ostatnich 5 latach można zaobserwować jednoznaczny spadek liczby dzieci najmłodszych (w grupie wieku 0–2 lata) oraz wzrost liczby ludzi w wieku 65 lat i więcej. Na terenach gmin miejskich i części miejskiej gmin miejsko-wiejskich (zwanych dalej „obszarami miejskimi”) spadek liczby dzieci najmłodszych w 2024 r. w stosunku do 2020 r. wyniósł 22,7%. Na terenach gmin wiejskich i części wiejskiej gmin miejsko-wiejskich (zwanych dalej „obszarami wiejskimi”) spadek ten wyniósł 29,8%. Wzrost liczby seniorów w tym okresie wyniósł odpowiednio na obszarach miejskich 9,1%, a na obszarach wiejskich – 10,5%. Na obszarach miejskich liczba dzieci najmłodszych spadła z 621,3 tys. w 2020 r. do 480,4 tys. w 2024 r. W grupie dzieci w wieku przedszkolnym (3–6 lat) na tych terenach odnotowano także spadek ich liczby o 9,2% (z 885,1 tys. w 2020 r. do 803,5 tys. w 2024 r.). Natomiast liczba osób w wieku 65 lat i więcej w tym czasie zwiększyła się z 4,6 mln do 5,0 mln.
Na obszarach wiejskich ogólna liczba dzieci najmłodszych jest mniejsza niż na obszarach miejskich. Liczba ta zmniejszyła się z 488,9 tys. w 2020 r. do 343,0 tys. w 2024 r. W grupie dzieci w wieku przedszkolnym (3–6 lat) w tym samym czasie ich liczba zmniejszyła się o 6,4% (spadek z 697,9 tys. w 2020 r. do 653,1 tys. w 2024 r.). Liczba osób w wieku 65 lat i więcej zwiększyła się w tym czasie z 2,4 mln do 2,7 mln.
Ad pytania 1.
W dniu 25 października 2024 r. weszła w życie ustawa z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego[1], zastępująca ustawę z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Ustawa z dnia 1 października 2024 r. zmieniła system finansowania jednostek samorządu terytorialnego (JST) i wprowadziła do porządku prawnego regulacje zapewniające stabilny system finansowania JST. Spowodowała także zwiększenie dochodów JST w sposób systemowy.
System finansowania oświaty jest integralną częścią rozwiązań uwzględnionych w nowej ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. W zakresie finansowania zadań oświatowych od 2025 roku dla JST są naliczane kwoty potrzeb oświatowych. Ustalanie kwot potrzeb oświatowych zastąpiło dotychczasowe naliczanie środków w ramach części oświatowej subwencji ogólnej i tzw. dotacji przedszkolnej. W nowym systemie, dochody samorządów z tytułu udziału w PIT i CIT są niezależne od zmian podatkowych. Dochody JST opierają się na lokalnej bazie dochodowej i są liczone od dochodów podatników zamieszkałych/mających siedzibę na terenie danej JST (a nie od podatku należnego). Takie rozwiązanie zapewnia stabilność i przewidywalność dochodów samorządowych.
Łączny skutek finansowy wynikający z ustawy z dnia 1 października 2024 r. jest dla JST pozytywny. W perspektywie dekady dochody JST wzrosną o ponad 345 mld zł w porównaniu do systemu obowiązującego do 2024 r.
Łączna kwota potrzeb oświatowych na rok 2026 wynosi 114,95 mld zł i jest wyższa od sumy kwoty potrzeb oświatowych na rok 2025 i dodatkowej kwoty na pokrycie skutków wynikających ze zwiększenia wskaźnika wzrostu średnich wynagrodzeń nauczycieli z poziomu 4,1% do 5% (103,6 mld zł) o 11,3 mld zł, tj. o 10,9%[2]. W porównaniu do roku 2023 jest wyższa od sumy części oświatowej subwencji ogólnej (64,5 mld zł) i dotacji przedszkolnej (1,7 mld zł) o 73,6%.
Mając na uwadze wyższe jednostkowe koszty kształcenia dzieci i uczniów spowodowane w szczególności niższą liczebnością oddziałów, algorytm podziału potrzeb oświatowych uwzględnia specyfikę tych jednostek oświatowych poprzez zastosowanie następujących parametrów:
Dodatkowe środki finansowe naliczone w ramach potrzeb oświatowych na 2026 r., na finansowanie małych szkół oraz szkół i przedszkoli położonych na terenach wiejskich i w miastach do 5.000 mieszkańców (suma wag: P1, P2, P3, P4, P75, P76), łącznie wynoszą 8,1 mld zł, w tym naliczone wagą:
P1 – ok. 5,2 mld zł,
P2 – ok. 0,2 mld zł,
P3 – ok. 1,4 mld zł,
P4 – ok. 0,4 mld zł,
P75 – ok. 0,3 mld zł,
P76 – ok. 0,6 mld zł.
Kwota 8,1 mld zł stanowi ok. 7% łącznej kwoty potrzeb oświatowych na rok 2026 co jest znaczącym wsparciem dla JST prowadzących małe szkoły. Dla porównania w roku 2025 kwota ta wynosiła 7,3 mld zł.
Ponadto, w związku z dodatkiem do wynagrodzenia przysługującym nauczycielom zatrudnionym w szkołach i placówkach zlokalizowanych na terenach wiejskich lub w miastach do 5.000 mieszkańców, we wzorze na wskaźnik korygujący Di uwzględniana jest dodatkowa waga R. Oznacz to, że JST prowadzące szkoły na terenach wiejskich mają ten składnik wynagrodzenia uwzględniony w podziale łącznej kwoty potrzeb oświatowych. Należy wspomnieć, że od roku 2025 dodatkowa waga R wzrosła z poziomu 0,2 do 0,21, co przekłada się na realny wzrost kwot przekazywanych z budżetu państwa do jednostek samorządu terytorialnego.
Rozwiązania zastosowane w algorytmie podziału potrzeb oświatowych, polegające na wsparciu samorządów prowadzących małe szkoły poprzez zastosowanie wagi dla małych szkół podstawowych mają za zadanie zachęcić samorządy do prowadzenia takich szkół i powstrzymać od ewentualnej decyzji o przekazaniu szkoły lub jej likwidacji.
Ad pytania 2.
Z uwagi na znaczny spadek urodzeń i trwający kryzys demograficzny, w najbliższych latach liczba uczniów będzie stopniowo malała, co szczególnie będzie odczuwalne w wychowaniu przedszkolnym. Szacuje się, że w najbliższych 10 latach ubędzie ponad milion uczniów w wychowaniu przedszkolnym i szkołach podstawowych. Jedynie szkoły ponadpodstawowe nie odczują w znaczący sposób spadku liczby uczniów ze względu na objęcie kształceniem większych roczników z lat 2016-2018. Pomimo tego, wprowadzanie do ustawy zakazu likwidacji szkoły podstawowej w sytuacji, gdy jest ona jedyną szkołą w promieniu 10 km od miejsca zamieszkania ucznia nie wydaje się właściwe ze względu na funkcjonujący od dziesięcioleci podział administracyjny naszego kraju i związany z tym podziałem ustawowy obowiązek zapewnienia przez gminę miejsca realizacji obowiązku szkolnego każdemu obywatelowi. W przypadku gdy obwodowa szkoła podstawowa jest oddalona od domu dziecka – w zależności od jego wieku – odpowiednio 3 km lub 4 km gmina ma obowiązek organizacji bezpłatnego transportu ucznia do i z szkoły.
W dniu 13 lutego 2026 r. Sejm RP przyjął ustawę o zmianie ustawy - Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw, która reguluje kilka ważnych obszarów polskiej oświaty. W dniu 13 marca 2026 r. Sejm RP przyjął sprawozdanie połączonych komisji sejmowych dotyczące uchwały Senatu RP w sprawie ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw (druki sejmowe nr 2301 i 2309). Tym samym ustawa z dnia 13 marca 2026 r. o zmianie ustawy - Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw została przekazana do podpisu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa ta przede wszystkim daje możliwości lepszego dostosowania sieci publicznych szkół do zmian demograficznych oraz wprowadza możliwość wykorzystania budynków oświatowych na potrzeby lokalnej społeczności.
Istotne w kontekście demograficznym jest przeciwdziałanie likwidacji szkół, zwłaszcza małych szkół podstawowych. W roku szkolnym 2019/2020 w systemie było 12 092 publicznych szkół podstawowych, w roku szkolnym 2024/2025 - 11 711, w roku szkolnym 2025/2026 jest ich 11 588.
Obecnie w systemie oświaty funkcjonuje 1 977 publicznych szkół podstawowych, w których uczy się 100 lub mniej uczniów. Szkoły te mogą być zagrożone likwidacją.
Zamiast likwidacji szkoły podstawowej, w ustawie, proponuje się gminom pulę elastycznych rozwiązań, pozwalających między innymi na pozostawienie kształcenia małych dzieci blisko domu (klasy I-III), a tam gdzie jest to pożądane, stwarza się możliwość konsolidacji kształcenia uczniów klas IV-VIII w dobrze wyposażonych szkołach podstawowych. Proponowane rozwiązanie daje nauczycielom, pracującym po kilka godzin w wielu szkołach, możliwość zatrudnienia w jednej szkole na pół etatu lub więcej. Pozwoli to nie tylko na pełniejsze wykorzystanie potencjału nauczycieli dla dobra uczniów, ale także da szansę na pełne korzystanie z przywilejów takich jak: zatrudnienie na podstawie mianowania, skorzystanie z urlopu dla poratowania zdrowia lub płatnego urlopu dla dalszego kształcenia albo bezpłatnego urlopu dla celów naukowych, oświatowych, artystycznych albo z innych ważnych przyczyn.
Niezmiernie ważne jest również stworzenie warunków do wykorzystania przez jednostki samorządu terytorialnego nieużywanych części budynku szkoły na potrzeby realizacji zadań własnych z zakresu opieki nad dziećmi w wieku do lat 3, realizacji polityki senioralnej, uczenia się przez całe życie, ochrony zdrowia, kultury, kultury fizycznej i turystyki oraz wdrażania programów pobudzania aktywności obywatelskiej (art. 86a). Istotne jest to w związku z tym, że jak przewiduje GUS w 2060 r. osoby w wieku 65 lat i starsze mają stanowić prawie 33% populacji (w porównaniu z około 20% w 2023 r.). Oznacza to wzrost prognozowanej liczby seniorów o ponad 2,5 miliona osób.
W ustawie zaproponowano też możliwość lepszego wykorzystania potencjału świetlic w małych szkołach podstawowych. Ustawa daje możliwość objęcia opieką świetlicową dzieci z oddziałów przedszkolnych, zorganizowanych w szkołach podstawowych liczących do 70 uczniów. Wprowadza także możliwość wydawania w szkole podwieczorków dla dzieci korzystających ze świetlicy.
Ponadto, w ustawie zaproponowano zmiany w zakresie procedury likwidacji szkoły. Pozostawiając wiążącą, pozytywną opinię kuratora oświaty, określono zakres spraw podlegających ocenie organu nadzoru pedagogicznego w przypadku zamiaru likwidacji szkoły. W ustawie proponuje się także wprowadzenie konsultacji społecznych, w tym bezpośrednie spotkania JST z rodzicami uczniów likwidowanej szkoły. Obecnie rodzice są tylko adresatami zawiadomienia o zamiarze likwidacji szkoły, wielokrotnie wskazującymi na brak szczegółowych informacji z samorządu i brak wpływu na jego decyzje.
We wspomnianej wyżej ustawie o zmianie ustawy - Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw zagwarantowano lokalnej społeczności, w tym rodzicom uczniów, dostęp do pełniej informacji o analizach i powodach, które legną u podstaw likwidacji szkoły. Zgodnie z art. 89a ustawy – Prawo oświatowe, władze lokalne będą miały obowiązek udostępnienia wszystkim mieszkańcom:
1) analiz lub dokumentów uzasadniających likwidację szkoły;
2) informacji o sposobie realizacji obowiązku zapewnienia możliwości kontynuowania nauki w innej szkole publicznej tego samego typu, a w przypadku szkoły prowadzącej kształcenie zawodowe – kształcącej także w tym samym lub zbliżonym zawodzie, oraz informacji o niepogorszeniu warunków nauki, wychowania i opieki zapewnianych uczniom szkoły, której dotyczy likwidacja, oraz uczniom szkoły lub szkół wskazanych jako miejsce kontynuowania nauki;
3) informacji o planowanym obwodzie szkoły lub planowanych obwodach szkół wskazanych jako miejsce kontynuowania nauki – w przypadku zamiaru likwidacji szkoły podstawowej;
4) informacji o planowanej organizacji transportu i opieki, o których mowa w art. 39 ust. 3–4a ustawy – Prawo oświatowe, a w przypadku szkoły podstawowej, w której zorganizowano oddział przedszkolny – również informacji o planowanej organizacji transportu i opieki, o których mowa w art. 32 ust. 5 i 6 tej ustawy, w szczególności informacji o trasach przewozu, miejscach oczekiwania uczniów na transport oraz czasie przewozu z poszczególnych miejsc oczekiwania na transport do szkoły lub do szkół wskazanych jako miejsce kontynuowania nauki, a w przypadku likwidacji szkoły ponadpodstawowej – także informacji o połączeniach komunikacji publicznej umożliwiających uczniom dotarcie do szkoły lub do szkół wskazanych jako miejsce kontynuowania nauki;
5) informacji o:
a) możliwości i miejscu zapoznania się przez mieszkańców jednostki samorządu terytorialnego z ww. analizami, dokumentami i informacjami,
b) możliwości, sposobie i miejscu składania uwag i wniosków dotyczących zamierzonej likwidacji szkoły oraz o terminie ich składania, który nie może być krótszy niż 14 dni od dnia zamieszczenia zawiadomienia, o zamiarze likwidacji szkoły,
c) adresie strony podmiotowej urzędu obsługującego jednostkę samorządu terytorialnego w Biuletynie Informacji Publicznej, na której będzie zamieszczone zbiorcze stanowisko wobec zgłoszonych ww. uwag i wniosków.
Zadbano więc, aby rodzice uczniów likwidowanej szkoły mieli możliwość bezpośredniego spotkania z przedstawicielami władz lokalnych oraz żeby opinia kuratora oświaty o zamierzonej likwidacji była oparta o ocenę obszarów wskazanych w ustawie. Zarówno likwidacja jak i przekształcenie szkoły, a także zmiana szkolnego obwodu nie jest możliwa i nie będzie możliwa bez uzyskania pozytywnej opinii kuratora oświaty.
Ad pytania 3.
Pilotażowy, rządowy program rozwijania kompetencji uczniów i nauczycieli w zakresie stosowania technologii informacyjno-komunikacyjnych - „Cyfrowa szkoła był realizowany w okresie od 4 kwietnia 2012 r. do dnia 31 sierpnia 2013 r. W chwili obecnej Ministerstwo Edukacji Narodowej koordynuje rządowy program wspierania organów prowadzących szkoły i placówki w rozwijaniu umiejętności cyfrowych dzieci i młodzieży na lata 2025–2029 – „Cyfrowy Uczeń”, który został ustanowiony uchwałą nr 121 Rady Ministrów z dnia 17 września 2025 r.
Program obejmuje m.in. organy prowadzące publiczne i niepubliczne szkoły podstawowe i ponadpodstawowe, prowadzone przez jednostki samorządu terytorialnego, osoby prawne niebędące jednostkami samorządu terytorialnego lub osoby fizyczne. Program Cyfrowy uczeń jest programem, który realizuje określone cele i założenia metodyczne dla uczniów i nauczycieli w zakresie:
- przedmiotowym w tym w szczególności sposobu dystrybucji sprzętu, pomocy dydaktycznych i oprogramowania dla placówek, przedszkoli i szkół;
- podmiotowym – obejmuje te grupy systemu oświaty, które nie były do tej pory uwzględniane w innych programach rządowych (np. Aktywna tablica);
- społecznym – w programie Cyfrowy uczeń po raz pierwszy zastosowano tzw. wskaźnik wykluczenia społeczno-sieciowego (WWSS) w celu przyznania w pierwszej kolejności wsparcia finansowego powiatom z najwyższym poziomem wykluczenia;
- podziału środków finansowych – w programie Cyfrowy uczeń zastosowano mechanizm uwzględniający liczbę uczniów poprzez wprowadzenie limitów kwotowych, przy czym dla szkoły, w której jest:
1) nie więcej niż 100 uczniów – jest to kwota 30 000 zł;
2) od 101 do 300 uczniów - 45 000 zł;
3) od 301 do 600 uczniów - 60 000 zł;
4) od 601 do 1 000 uczniów - 75 000 zł;
5) więcej niż 1 000 uczniów - 100 000 zł.
Przyjmując założenie, że mała szkoła to taka, w której kształci się do 100 uczniów, to organ prowadzący taką szkołę może jednokrotnie w trakcie trwania Programu otrzymać maksymalnie 30 000 zł. W Programie Cyfrowy uczeń nie ma wyszczególnionych kwot dla danego województwa, ale środki każdego roku będą dzielone proporcjonalnie do szkół i placówek w danym województwie. Należy jednocześnie uwzględnić fakt, że Program Cyfrowy uczeń uwzględnia wskaźnik wykluczenia społeczno - sieciowego, właściwego dla danego powiatu lub miasta, będącego miastem na prawach powiatu. Im większe wykluczenie - tym większa szansa na otrzymanie wsparcia finansowego w Programie. Należy wskazać, iż wykluczenie społeczno-sieciowe to zjawisko polegające na ograniczonym dostępie do zasobów społecznych, ekonomicznych oraz technologicznych, które mogą wpłynąć na jakość życia jednostek lub grup społecznych. Obejmuje ono trudności w dostępie do internetu, wykształcenia, zatrudnienia, a także usług społecznych, co prowadzi do marginalizacji i osłabienia integracji z resztą społeczeństwa. Aby stworzyć wskaźnik wykluczenia społeczno-sieciowego, wykorzystano szereg wskaźników społeczno-ekonomicznych i technologicznych, które wskazują na poziom rozwoju społeczeństw w kontekście dostępu do technologii oraz ogólnej sytuacji ekonomicznej. Jednym z nich jest wskaźnik penetracji Internetu o przepustowości co najmniej 30 Mb/s. Określa on dostępność szybkiego internetu, który jest podstawą nowoczesnej komunikacji i dostępu do zasobów.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Henryk Kiepura
Sekretarz Stanu
[1] Dz. U. z 2024 r. poz. 1572 z późn. zm.,
[2] Dodatkowa kwota w wysokości 991.490.327 zł, zaplanowana w ustawie budżetowej na 2025 rok (rezerwa celowa poz. 36 pn. uzupełnienie środków subwencji ogólnej dla JST), na pokrycie skutków wynikających ze zwiększenia wskaźnika wzrostu średnich wynagrodzeń nauczycieli z poziomu 4,1% do 5,0%.
[3] Bez uwzględniania wpływu wskaźnika Di