do ministra spraw wewnętrznych i administracji
w sprawie przymusowego wykonywania decyzji powrotowych do państw niebezpiecznych i przestrzegania zasady non-refoulement
Zgłaszający: Klaudia Jachira, Daria Gosek-Popiołek, Małgorzata Tracz, Marta Stożek
Data wpływu: 12-03-2026
Szanowny Panie Ministrze,
zwracam się do Pana Ministra w związku z alarmującymi informacjami dotyczącymi znaczącego zaostrzenia praktyki przymusowego wykonywania decyzji o zobowiązaniu cudzoziemców do powrotu do państw niebezpiecznych, w których istnieje realne ryzyko naruszenia art. 2 i art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej jako: „EKPCz”). Skala tych działań, ignorowanie obiektywnych wskaźników bezpieczeństwa w państwach powrotu oraz wykonywanie deportacji przed zapewnieniem realnej kontroli sądowej budzi poważne wątpliwości z punktu widzenia standardów państwa prawa oraz zobowiązań Polski wynikających z prawa międzynarodowego i prawa Unii Europejskiej.
W szczególności z niepokojem należy odnotować zmianę dotychczasowej praktyki Straży Granicznej i wznowienie wykonywania przymusowych powrotów do niektórych państw, w których istnieje wysokie ryzyko naruszenia zasady non-refoulement. W połowie 2025 r. Straż Graniczna zaprzestała prowadzenia listy państw, do których nie wykonuje się zobowiązań do powrotu ze względów bezpieczeństwa. Na liście tej znajdowały się takie państwa jak: Afganistan, Erytrea, Etiopia, Jemen, Somalia, Syria i Wenezuela.
Były to państwa w odniesieniu do których, zgodnie z danymi europejskimi, poziom uznawalności wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej pozostawał wysoki. Zgodnie z danymi Eurostatu za lata 2024–2025 średnia unijna uznawalności wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej dla ob. Syrii wynosi 90%, dla ob. Wenezueli ok. 88–89%, dla ob. Erytrei ok. 82% oraz ok. 63% dla ob. Afganistanu. Wysoki poziom uznawalności nie przesądza oczywiście o indywidualnym wyniku konkretnej sprawy, jednak stanowi obiektywny wskaźnik istnienia realnego ryzyka prześladowania lub poważnej krzywdy w kraju pochodzenia. W tej sytuacji szczególnie istotne jest wyjaśnienie, na jakiej podstawie, mimo obiektywnych wskaźników wysokiego ryzyka, przymusowe powroty do tych państw są obecnie wykonywane oraz jakie gwarancje proceduralne zapewniają, że wykonywanie tych deportacji pozostaje zgodne z zasadą non-refoulement.
Pomimo tych danych oraz utrzymującej się niestabilnej sytuacji politycznej i humanitarnej we wskazanych państwach, według dostępnych informacji, Straż Graniczna realizuje deportacje m.in. do Afganistanu. Rodzi to poważne wątpliwości co do przestrzegania przez polskie organy państwa zasady non-refoulement, która stanowi jeden z podstawowych filarów międzynarodowego systemu ochrony praw człowieka i uchodźców.
Należy podkreślić, że zgodnie ze standardami prawa międzynarodowego obowiązek przestrzegania zasady non-refoulement nie ogranicza się wyłącznie do etapu wydawania decyzji administracyjnej o zobowiązaniu do powrotu. Państwo ma obowiązek ponownego zbadania ryzyka naruszenia tej zasady również bezpośrednio przed wykonaniem deportacji, w szczególności w sytuacji gdy od momentu wydania decyzji upłynął dłuższy czas lub gdy nastąpiło pogorszenie sytuacji bezpieczeństwa w państwie powrotu. W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka podkreśla się, że ocena ryzyka nieludzkiego lub poniżającego traktowania musi być aktualna i uwzględniać sytuację istniejącą w momencie wydalenia cudzoziemca.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka państwa nie mogą wydalać cudzoziemców do państw, w których istnieje realne ryzyko tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania bądź gdzie zagrożone byłoby ich prawo do życia. Zakaz ten ma charakter absolutny i obowiązuje niezależnie od statusu migracyjnego cudzoziemca.
Sytuacja w Afganistanie pozostaje szczególnie trudna. Jak wynika z rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 24 listopada 2022 r. w sprawie sytuacji praw człowieka w Afganistanie, reżim talibów dopuszcza się systemowych naruszeń praw człowieka przejawiających się w postaci codziennych aktów przemocy i bezprawia obejmujących regularne aresztowania, zatrzymania, porwania, tortury, wymuszenia i zabójstwa, które często wymierzone są w obrońców praw człowieka oraz członków ich rodzin. Zbrodnie te i naruszenia spotykają się z całkowitą bezkarnością sprawców, a sytuację dodatkowo pogarsza fakt, że wymiar sprawiedliwości otrzymał od talibów nakaz pełnego wdrożenia ich własnej wykładni prawa szariatu, co skutkuje stosowaniem wobec Afgańczyków okrutnych i nieludzkich kar. Ponadto drastyczna jest sytuacja kobiet i dziewcząt, które doświadczają nasilonych represji i pozbawiania podstawowych praw, jak prawo do edukacji i swobodnego poruszania się, co zbiega się z gwałtownym wzrostem liczby wymuszonych małżeństw dzieci. Sytuacja uległa dalszej eskalacji na przełomie lutego 2026 r., kiedy to siły zbrojne Pakistanu przeprowadziły naloty bombowe na Kabul, Kandahar i Paktię, stwarzając realne ryzyko utraty zdrowia i życia dla ludności cywilnej. Minister obrony Pakistanu publicznie mówił o stanie „otwartej wojny” pomiędzy oboma państwami. Deportowanie osób cywilnych do kraju dotkniętego niestabilnością polityczną i działaniami wojennymi może rodzić poważne wątpliwości z punktu widzenia prawa międzynarodowego oraz obowiązku państwa do zapewnienia skutecznej ochrony przed refoulement.
Z niepokojem przyjmuję informację o tym, że do Afganistanu deportowane są także osoby, które w przeszłości były pracownikami lub współpracownikami misji NATO, w tym również z polskiego kontyngentu wojskowego. W kontekście aktualnej sytuacji politycznej osoby te mogą być szczególnie narażone na represje ze strony władz Afganistanu.
Szczególne zaniepokojenie budzi również praktyka Straży Granicznej polegająca na wykonywaniu decyzji o zobowiązaniu do powrotu przed poddaniem jej sądowej kontroli. Formalne złożenie skargi do sądu administracyjnego, nawet z wnioskiem o wstrzymanie wykonania tej decyzji, nie powoduje automatycznego wstrzymania deportacji. W praktyce oznacza to, że cudzoziemiec może zostać deportowany jeszcze przed rozpoznaniem przez sąd wniosku o wstrzymanie wykonania decyzji, a tym samym zostaje pozbawiony realnej możliwości skutecznej kontroli sądowej.
W świetle standardów EKPCz, w szczególności art. 13 w związku z art. 3 EKPCz, państwo ma obowiązek zapewnić cudzoziemcowi skuteczny środek odwoławczy o charakterze realnym i praktycznym. Deportacja wykonana przed rozpoznaniem przez sąd wniosku o wstrzymanie wykonania decyzji może prowadzić do sytuacji, w której nawet późniejsze uwzględnienie skargi przez sąd nie będzie miało żadnego praktycznego znaczenia dla osoby deportowanej. Takie działanie organów administracji pozbawia cudzoziemca prawa do skutecznego środka odwoławczego i czyni kontrolę sądową iluzoryczną. W sprawach dotyczących ryzyka naruszenia art. 3 EKPCz środek odwoławczy ma być praktycznie skuteczny. Oznacza to, że musi mieć realną możliwość zatrzymania wykonania deportacji do czasu oceny prawidłowości decyzji przez sąd.
Dodatkowo praktyka Straży Granicznej polegająca na informowaniu cudzoziemca o planowanym terminie deportacji bardzo krótko przed jej realizacją, często z wyprzedzeniem krótszym niż 24 godziny, oraz nieinformowanie w ogóle o tym terminie pełnomocnika w istotny sposób ogranicza możliwość podjęcia przez cudzoziemca działań zmierzających do weryfikacji zgodności deportacji z międzynarodowymi standardami ochrony praw człowieka. W konsekwencji w praktyce brak jest realnego mechanizmu ochronnego, który umożliwiałby skuteczną weryfikację zgodności deportacji z zakazem refoulement przed jej wykonaniem.
Wskazane powyżej kwestie mają obecnie szczególne znaczenie w kontekście obowiązującego w Polsce czasowego ograniczenia prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. W sytuacji gdy część cudzoziemców pozbawiona jest możliwości uruchomienia standardowej procedury ochronnej, a tym samym gwarancji procesowych związanych z badaniem przesłanek ochrony międzynarodowej, organy państwa powinny wykazywać szczególną ostrożność przy wykonywaniu decyzji o zobowiązaniu do powrotu oraz zapewnić wzmocnione gwarancje proceduralne zapobiegające naruszeniu zasady non-refoulement.
W związku z powyższym proszę Pana Ministra o odpowiedź na następujące pytania:
Z poważaniem