w sprawie sytuacji w środowiskowych domach samopomocy, ich zabezpieczenia finansowego w roku 2024 i w latach następnych
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Paweł Zgórzyński
Warszawa, 04-03-2024
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na interpelację nr 1633 Posła Krzysztofa Bojarskiego w sprawie sytuacji w środowiskowych domach samopomocy, ich zabezpieczenia finansowego w roku 2024 i w latach następnych, przekazuję następujące wyjaśnienia:
zgodnie z przepisami ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 poz. 901, z późn. zm.) prowadzenie ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi jest zadaniem zleconym jednostkom samorządu terytorialnego z zakresu administracji rządowej. W związku z powyższym rozwój tych ośrodków wsparcia oraz ich bieżące utrzymanie, finansowane jest ze środków budżetu państwa.
W budżetach wojewodów, w ramach ustawy budżetowej, zaplanowane zostały środki na finansowanie bieżącej działalności tych jednostek w danym roku. Każdego miesiąca wojewodowie przekazują jednostkom samorządu terytorialnego miesięczną dotację z przeznaczeniem na bieżące funkcjonowanie ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi, w tym na: realizację usług w ośrodku, utrzymanie lokalu ośrodka wraz z kosztami eksploatacyjnymi oraz zatrudnienie kadry.
Zgodnie z art. 51c ust 2 wyżej przywołanej ustawy, miesięczna kwota dotacji z budżetu państwa przeznaczona na pokrycie bieżących kosztów prowadzenia środowiskowych domów samopomocy ustalana jest jako iloczyn aktualnej liczby osób korzystających z usług w tych ośrodkach oraz średniej miesięcznej wojewódzkiej kwoty dotacji na jednego uczestnika, nie wyższa jednak niż średnia miesięczna kwota dotacji wyliczona dla województwa. Wojewoda corocznie ustala średnią miesięczną wojewódzką kwotę dotacji na jednego uczestnika ośrodka wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi dla środowiskowych domów samopomocy w wysokości nie niższej niż 250% kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 8 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy. Zgodnie z obowiązującym w 2024 r. kryterium dochodowym miesięczna kwota dotacji na uczestnika nie może być niższa niż 1 940 zł.
Ponadto, należy zauważyć, że zgodnie z art. 51 c ww. ustawy, kwota dotacji na 1 uczestnika środowiskowego domu samopomocy może być zwiększona, nie więcej niż o 30%, na uczestników z niepełnosprawnościami sprzężonymi lub spektrum autyzmu, którzy posiadają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wraz ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zwiększenie dotacji na uczestników z niepełnosprawnościami sprzężonymi lub spektrum autyzmu nie może być zatem niższe niż 582 zł.
Ponadto, zgodnie z art. 51c ust. 4 ustawy o pomocy społecznej miesięczna kwota dotacji z budżetu państwa, może zostać zwiększona nie więcej niż o 20% w zależności od liczby uczestników oraz zakresu, jakości i rodzaju świadczonych usług. Zwiększenie dotacji dla poszczególnych środowiskowych domów samopomocy do 20% może nastąpić jedynie w ramach limitu uwzględnionego w budżecie wojewody na dany rok w Dziale 852 – pomoc społeczna, Rozdziale 85203 – ośrodki wsparcia.
Decyzja o zwiększeniu miesięcznej kwoty dotacji należy do właściwego wojewody – dysponenta środków finansowych, który w ramach swoich kompetencji ustala sposób wykonywania zadań z zakresu administracji rządowej realizowanych przez jednostki samorządu terytorialnego oraz sprawuje nadzór nad realizacją zadań samorządu gminnego, powiatowego i województwa, w tym nad jakością działalności jednostek organizacyjnych pomocy społecznej oraz nad jakością usług, dla których minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określił standardy (art. 22 pkt 1 i 8 ustawy o pomocy społecznej).
Odnosząc się zaś do kwestii ponoszenia kosztów transportu uczestników środowiskowych domów samopomocy, uprzejmie wyjaśniam, że wojewoda może na podstawie wspomnianego już art. 51c ust 4 ustawy o pomocy społecznej zwiększyć o 20% kwotę dotacji w zależności od liczby uczestników oraz zakresu, jakości i rodzaju świadczonych usług , w tym m.in. w przypadku ponoszenia kosztów dowozu uczestników. Ostateczna decyzja w sprawie podwyższenia dotacji należy do wojewody czyli, jak zostało to już wyżej wyjaśnione, dysponenta budżetu.
Niemniej jednak wyjaśniam, że zgodnie z § 20 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 grudnia 2010 r. w sprawie środowiskowych domów samopomocy (Dz. U. z 2020 r. poz. 249), dom może dodatkowo zapewniać, w szczególności uczestnikom z zaburzeniami zachowań lub niepełnosprawnością fizyczną, usługi transportowe polegające na dowożeniu na zajęcia z miejsca zamieszkania lub z innego miejsca uzgodnionego z kierownikiem domu i odwożeniu po zajęciach. Należy zwrócić więc uwagę, że usługa transportowa nie jest wymaganym standardem w ośrodkach wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi, a jedynie możliwością wsparcia uczestników w postaci dowożenia na zajęcia i z zajęć do domu.
W sytuacji gdy środowiskowy dom samopomocy nie świadczy tego rodzaju usług, dowóz uczestników, dla których jest on niezbędny, może zapewnić gmina lub powiat prowadzące tę jednostkę lub zlecające jej prowadzenie. W takim przypadku gmina lub powiat pokrywają koszty transportu swoich uczestników w ramach zadań własnych. Innym możliwym rozwiązaniem w przypadku, gdy środowiskowy dom samopomocy nie świadczy usług transportowych, jest zorganizowanie odpłatnego transportu, na wniosek zainteresowanych uczestników.
Należy również zauważyć, że w związku z całkowitym finansowaniem zadania z budżetu państwa oraz znaczącego zwiększenia kwoty dotacji w ostatnich latach, jeżeli dana jednostka nie organizuje transportu dla uczestników środowiskowego domu samopomocy we własnym zakresie, samorząd powinien przejąć to zadanie i zapewniać transport mieszkańcom ze swojego terenu.
Mając powyższe na uwadze, a także w związku ze zwiększającymi się kosztami utrzymania spowodowanymi głównie czynnikami, o których pisze Pan Poseł w przesłanej interpelacji, należy zauważyć, że Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej podjęło działania, w wyniku których w ustawie budżetowej w 2024 r. w budżetach wojewodów w rozdziale 85203 – ośrodki wsparcia, zostały zabezpieczone środki finansowe na pokrycie bieżącej działalności środowiskowych domów samopomocy w 2024 r. w wysokości 290% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej czyli w wysokości 2 250,40 zł. Oznacza to, że w 2024 r. miesięczna kwota dotacji w przypadku uczestników środowiskowego domu ze spektrum autyzmu bądź niepełnosprawnościami sprzężonymi, którzy posiadają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wraz ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji została podwyższona do kwoty 2 925,52 zł.
Jednocześnie pragnę zapewnić, że zagadnienia dotyczące ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej są traktowane w sposób priorytetowy w planowanych działaniach, w tym finansowych. Środowiskowe domy samopomocy są jednostkami o szczególnym znaczeniu, których uczestnikami są osoby o bardzo specyficznych potrzebach i wymaganiach, co wskazuje na konieczność zatrudnienia w tych ośrodkach wysoko wykwalifikowanej kadry, odznaczającej się wyjątkowymi umiejętnościami i stanowiącej podstawę prawidłowego funkcjonowania tych placówek.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
Paweł Zgórzyński
Podsekretarz Stanu