do ministra obrony narodowej
w sprawie godnego uhonorowania i upamiętnienia płk. Czesława Mączyńskiego
Zgłaszający: Tomasz Rzymkowski
Data wpływu: 02-06-2026
Szanowny Panie Premierze,
Czesław Mączyński urodził się w 9 lipca 1881 r. w Kaszycach (obecnie wieś w gminie Orły, powiat przemyski, województwo podkarpackie). Wychował się w wielodzietnej rodzinie Pawła – nauczyciela szkół wiejskich, i Julii. Już jako gimnazjalista należał do tajnych kółek samokształceniowych i konspiracyjnych organizacji narodowo-niepodległościowych skierowanych do młodzieży szkolnej. Po ukończeniu szkoły odbył roczną służbę w c.k. armii, służąc w 29. Pułku Artylerii Polowej w Jarosławiu, który wchodził w skład 10. Brygady Artylerii. Po podstawowym szkoleniu 21 grudnia 1902 r. został skierowany do szkoły oficerskiej przy 11. Brygadzie Artylerii we Lwowie, gdzie przebywał do 30 kwietnia 1903 r., następnie wrócił do 29 pap. 21 września 1903 r. zdał egzaminy oficerskie z wynikiem bardzo dobrym i został awansowany na podporucznika. W 1903 r. rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Franciszkańskiego. Podczas studiów aktywnie działał w wielu organizacjach patriotycznych, samokształceniowych i w samorządzie studenckim. Przystąpił m.in. do adresowanych do młodzieży włościańskiej Drużyn Bartoszowych, których patronem był Bartosz Głowacki. Jego wiedzę wojskową wykorzystano przy tworzeniu DB, ich statutu i regulaminów. Zasiadał w ich radzie nadzorczej. DB miały powstrzymywać ukrainizację polskiej młodzieży wiejskiej oraz terror radykalnych organizacji ukraińskich w Galicji. Prowadzono w nich szkolenia wojskowe i przeciwpożarowe, zajęcia sportowe i z podstaw musztry. Mączyński działał także w organizacjach oświatowych adresowanych do ludu wiejskiego, był prelegentem w ramach Towarzystwa Szkół Ludowych. 10 kwietnia 1910 r. podjął pracę w Gimnazjum Klasycznym nr 1 w Przemyślu jako zastępca nauczyciela. Nauczał języka polskiego, greki, łaciny, a dodatkowo został kuratorem czytelni szkolnej i nadzorował samorząd szkolny. 4 kwietnia 1911 r. został członkiem zarządu miejscowej placówki Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich.
Czesław Mączyński został zmobilizowany 4 sierpnia 1914 r. i rozpoczął służbę w macierzystym 29 pap w Jarosławiu. Walczył na wielu frontach pierwszej wojny światowej. 1 listopada 1918 r. został komendantem obrony Lwowa. Szybko i sprawnie zorganizował Naczelną Komendę Obrony Lwowa (NKOL). Dbał o dyscyplinę i surowo karał za szabrownictwo. Był pomysłodawcą wydawania prasy polskiej – dbał, aby jej nie upolityczniać, a celem nadrzędnym była akcja propagandowa na rzecz werbunków do NKOL. 23 listopada mianowano go komendantem miasta i powiatu Lwów. Wtedy też zreorganizował podległe sobie oddziały, tworząc tzw. Brygadę Lwowską, nad którą objął dowodzenie. 18 czerwca 1919 r. przejął dowództwo nad całą 5. Dywizją Lwowską. Za walkę w wojnie polsko-ukraińskiej otrzymał Krzyż Walecznych (1920, łącznie odznaczony Krzyżem Walecznych czterokrotnie), natomiast za zorganizowanie i przeprowadzenie obrony Lwowa, dekretem naczelnego wodza, 13 września 1921 r. został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari V Klasy.
6 października 1919 r. został powołany do służby czynnej, a 31 października – mianowany dowódcą II Brygady Strzelców w 1. Litewsko-Białoruskiej Dywizji Strzelców. 18 grudnia 1919 r. dowodzona przez Mączyńskiego brygada zaatakowała bolszewików i zmusiła do wycofania się ich z Kamienia. Jako dowódca wykazywał się energią, sumiennością i inicjatywą. Za powstrzymanie ofensywy bolszewickiej przez II BS w okolicach Gródka i Berezyny 17-18 maja 1920 r. Mączyński otrzymał pochwałę naczelnego wodza, a 5 lutego 1921 r. został za to postawiony do wyróżnienia Krzyżem Walecznych. Dekretem nr 2170 z 11 czerwca został awansowany na stopień pułkownika WP, a 8 lipca 1920 r. gen. Józef Haller – generalny inspektor Armii Ochotniczej, wyznaczył Mączyńskiego na okręgowego inspektora Okręgu Generalnego Lwów. Formacja, do której zaciąg rozpoczął płk Czesław Mączyński, została nazwana ze względu na swoją lokalną specyfikę Małopolskimi Oddziałami Armii Ochotniczej (MOAO). MOAO wyruszyły na front 22 lipca, a 14 sierpnia Lwów został zaatakowany przez 1. Armię Konną Siemona Budionnego. Trzy dni później Rosjan zatrzymano pod Zadwórzem, a bitwa ta przeszła do historii jako „polskie Termopile”. 20 sierpnia wojska Budionnego wycofały się z okolic Lwowa.
W następnych latach Czesław Mączyński dużo uwagi poświęcał na upamiętnienie ofiar bitwy pod Zadworzem – poświęcono kurhan i organizowano pielgrzymki. 17 czerwca 1921 r. we Lwowie podczas uroczystości związanych z upamiętnieniem obrony miasta gen. Tadeusz Jordan-Rozwadowski w imieniu naczelnika państwa odznaczył Mączyńskiego orderem Virtuti Militari.
9 lipca 1921 r. został dowódcą piechoty dywizyjnej we Włodzimierzu Wołyńskim przy 27. Dywizji Piechoty stacjonującej w Kowlu. Służąc na Wołyniu, utrzymywał stały kontakt ze Lwowem celem upamiętniania lwowskich walk. Zasiadał w komitecie budowy kaplicy Orląt „Wieczór Orląt”, a także budowy mogiły zadworzańskiej. Uczestniczył w zjazdach obrońców Lwowa - podczas zjazdu założycielskiego 21 listopada 1921 r. został wybrany honorowym prezesem Związku Obrońców Lwowa.
Po odejściu z armii 5 listopada 1922 r. zdobył w wyborach mandat poselski. Pracował w komisji wojskowej (od 15 grudnia 1922 r. – przewodniczący), skarbowo-budżetowej i opieki społecznej. Zabiegał o modernizację armii, gdyż jego zdaniem nowoczesna wojna miała być „konfliktem nauki i techniki”. Dużo uwagi poświęcał rozwojowi lotnictwa i marynarki wojennej. Angażował się w prace nad ustawami o poborze rekruta, emerytalną, o uposażeniu urzędników oraz budżetu Ministerstwa Spraw Wojskowych. Szeroko zakrojoną aktywność społeczną prowadził także po wygaśnięciu mandatu posła (1927) i przejściu na emeryturę. Zmarł w lipcu 1935 r.
W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
Z poważaniem
dr Tomasz Rzymkowski