w sprawie braku możliwości weryfikacji osób objętych finansowaniem składek z Funduszu Kościelnego
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Tomasz Szymański
Warszawa, 01-07-2026
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację numer 17553 Pani Poseł Joanny Muchy w sprawie braku możliwości weryfikacji osób objętych finansowaniem składek z Funduszu Kościelnego, uprzejmie przedstawiam następujące informacje.
Obowiązek dokonania zgłoszenia osób duchownych do ubezpieczeń oraz do dokonywania rozliczeń i opłacania składek spoczywa na osobie duchownej albo na właściwej zwierzchniej instytucji kościelnej. Na dokumentach zgłoszeniowych, jak i dokumentach rozliczeniowych, nie są wykazywane dane dotyczące przynależności duchownego do danego kościoła lub związku wyznaniowego (przynależność taka nie wynika również ze stosowanych kodów tytułu ubezpieczenia podawanych na ww. dokumentach).
O ile w przypadkach, w których zgłoszenia są dokonywane przez płatnika składek będącego instytucją kościelną, zgłoszenie płatnika składek zawiera nazwę wskazanej instytucji (co nie jest jednoznaczne z określeniem przynależności do danego kościoła lub związku wyznaniowego), to w przypadku zgłoszeń dokonywanych przez samych duchownych brak jest informacji odnośnie do przynależności do danego kościoła lub związku wyznaniowego czy nawet nazwy instytucji zwierzchniej (zgłoszenie zawiera wyłącznie dane osoby fizycznej).
Ponadto należy podkreślić, że w polskim systemie prawnym nie ma jednolitej legalnej definicji duchownego. Jedynie przepis art. 12 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania[1] wskazuje na duchownych „oraz osoby zakonne kościołów i innych związków wyznaniowych, ustanowione według przepisów prawa wewnętrznego kościoła lub innego związku wyznaniowego”. Na gruncie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych[2] za osobę duchowną uważa się duchownego oraz członków zakonów męskich i żeńskich Kościoła Katolickiego, innych kościołów i związków wyznaniowych, z wyjątkiem alumnów seminariów duchownych, nowicjuszów, postulantów i juniorystów, którzy nie ukończyli 25. roku życia (art. 8 ust. 13). Nie definiuje się jednak ww. pojęć.
Zgodność zgłoszenia w charakterze osoby duchownej ze stanem faktycznym i prawnym potwierdza płatnik składek pod odpowiedzialnością karną za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy (art. 4 pkt 2 lit. f oraz art 17 ust. 1 w związku z art. 98 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Stosownie do przepisu art. 86 powyższej ustawy kontrolę wykonywania zadań i obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych i przez płatników składek przeprowadzają inspektorzy kontroli Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS). Zgodnie z art. 90 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych[3] określono, że ZUS przeprowadza kontrolę wykonywania obowiązków płatników w zakresie m.in. zgłoszenia ubezpieczonych i opłacania składki zdrowotnej.
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) podejmowało w ubiegłych latach działania mające na celu m.in. pozyskanie przez ministra właściwego do spraw wyznań religijnych oraz mniejszości narodowych i etnicznych informacji o rodzaju składek, liczbie osób za które opłacane są składki z podziałem na poszczególne kody tytułów ubezpieczenia, wysokości składek oraz okresu rozliczeniowego, za który opłacane są te składki. Przykładowo pismem z 14 czerwca 2017 r. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS) przekazało do MSWiA projekt rozporządzenia (z 5 czerwca 2017 r.) Rady Ministrów w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Następnie pismem z 11 lipca 2017 r. MSWiA przesłało do MRPiPS uwagi do powyższego projektu zgłoszone przez MSWiA. Uwagi dotyczyły:
Ponadto należy nadmienić, że na mocy zarządzenia nr 5 Prezesa Rady Ministrów z dnia 11 stycznia 2024 r.[4] powołano Międzyresortowy Zespół do spraw Funduszu Kościelnego. Na posiedzeniach powyższego Zespołu była również m.in. podniesiona kwestia zmian legislacyjnych w zakresie wykazywania przez duchownych przynależności do kościoła lub związku wyznaniowego na dokumentach ubezpieczeniowych ZUS. Wskazano również propozycje rozwiązań wraz z ich analizą oraz uwagami. Na posiedzeniach Międzyresortowego Zespołu do spraw Funduszu Kościelnego są analizowane również warianty rozwiązania narzędzi weryfikacyjnych statusu osoby duchownej.
Zgodnie z § 2 ww. zarządzenia do zadań Zespołu należy m.in. przeprowadzanie analiz oraz wypracowanie koncepcji zmiany funkcjonowania Funduszu Kościelnego. Natomiast zgodnie z § 11 ww. zarządzenia to Kancelaria Prezesa Rady Ministrów zapewnia m.in. obsługę merytoryczną Zespołu. Mając powyższe na względzie należy wskazać, że informacje odnośnie do aktualnego etapu prac dotyczących zmian funkcjonowania Funduszu Kościelnego pozostają w dyspozycji Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.
Należy jednak wyraźnie podkreślić, że ingerowanie administracji państwowej w kwestie wrażliwe, takie jak przynależność do poszczególnego kościoła/wyznania, może być odebrane jako naruszenie autonomii kościołów i innych związków wyznaniowych oraz stać w sprzeczności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej (RP).
Wprowadzenie ewentualnych zmian wymagałoby przygotowania nowych rozwiązań legislacyjnych, nakładających na duchownych nowe obowiązki jedynie wówczas, gdy okażą się one niezbędne, konieczne i proporcjonalne do realizacji założonego celu. Zgodnie bowiem z art. 47 Konstytucji RP każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym. Zgodnie z art. 51 Konstytucji RP nikt nie może być obowiązany inaczej niż na podstawie ustawy do ujawniania informacji dotyczących jego osoby (ust. 1), a władze publicznie nie mogą pozyskiwać, gromadzić i udostępniać innych informacji o obywatelach niż niezbędne w demokratycznym państwie prawnym (ust. 2). Zgodnie zaś z art. 53 ust. 7 Konstytucji RP nikt nie może być obowiązany przez organy władzy publicznej do ujawnienia swojego światopoglądu, przekonań religijnych lub wyznania.
Pragnę również poinformować, że obecnie nie istnieje centralny rejestr osób duchownych korzystających z finansowania składek z Funduszu Kościelnego.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji nie posiada szczegółowych danych na temat liczby duchownych korzystających aktualnie z finansowania składek z Funduszu Kościelnego z podziałem na poszczególne kościoły i związki wyznaniowe.
Stosownie bowiem do § 27 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 września 2017 r.[5] to ZUS sporządza, na podstawie danych wykazanych przez płatników składek w deklaracjach i deklaracjach korygujących:
1) dokumentację zbiorczą kwot składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe i zdrowotne za duchownych, podlegających finansowaniu z Funduszu Kościelnego (tzn. comiesięczne noty księgowe);
2) informację o rodzaju składek, liczbie osób, za które opłacane są składki, z podziałem na poszczególne kody tytułów ubezpieczenia, wysokości składek oraz okresie rozliczeniowym, za który opłacane są składki z Funduszu Kościelnego.
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji dokonuje jedynie wpłaty składek na wskazany rachunek ZUS w wysokości wynikającej z ww. dokumentacji nie później niż w terminie 5 dni roboczych od dnia jej otrzymania.
Jak wspomniano powyżej osoby duchowne do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego do ZUS zgłaszają płatnicy składek (płatnikiem jest albo sam duchowny albo zwierzchnia instytucja diecezjalna lub zakonna), a liczba osób uprawnionych do ubezpieczenia jest inna w każdym miesiącu.
Ponadto uprzejmie informuję, że w ostatnich latach ZUS przesyłał Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji comiesięczne raporty, w których jest zawarta zbiorcza informacja na temat składek finansowanych przez Fundusz Kościelny za osoby duchowne. We wskazanych raportach znajduje się przyporządkowanie składek finansowanych z Funduszu Kościelnego w danym miesiącu z rozbiciem na składki na ubezpieczenie zdrowotne i społeczne. W raporcie jest zawarty jedynie kod ubezpieczenia oraz przypisana do niego liczba osób ubezpieczonych. Jeśli chodzi o ubezpieczenia zdrowotne są to kody:
W przypadku składek na ubezpieczenie społeczne występują te same kody jak powyżej, z wyłączeniem kodu 1050.
Jest to jedyna informacja, jaka jest przekazywana przez ZUS Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji w zakresie liczby duchownych korzystających z finansowania składek z Funduszu Kościelnego.
Na wysokość kwoty przeznaczanej corocznie na Fundusz Kościelny wpływają wskaźniki statystyczne i ekonomiczne, m.in. ustawowa wysokość najniższego wynagrodzenia za pracę, która jest punktem odniesienia dla określenia wysokości składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za duchownych, podlegających finansowaniu z Funduszu Kościelnego.
Na rok 2026 r. w części Funduszu Kościelnego dotyczącej składek ZUS została ujęta wstępna kwota w wysokości 261 560 000 zł.
Ponadto Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji nie posiada informacji na temat przypadków nieuprawnionego korzystania z finansowania składek ZUS oraz czy wobec podmiotów, które zgłaszały osoby nieuprawnione, wyciągnięto konsekwencje finansowe lub prawne. W zakresie powyższych zagadnień właściwy jest bowiem ZUS.
Zgodnie z art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Stosownie do przepisu art. 66 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nadzór nad zgodnością działań ZUS z obowiązującymi przepisami prawa sprawuje minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. Minister właściwy do spraw wyznań religijnych oraz mniejszości narodowych i etnicznych nie ma uprawnień nadzorczych lub kontrolnych odnośnie do działalności ZUS, a w szczególności weryfikacji uprawnienia do finansowania składek za ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne duchownych.
Zatem weryfikacja posiadania statusu osoby duchownej, której składki finansowane powinny być z budżetu Państwa, dokonywana jest wyłącznie na tle konkretnych postępowań wyjaśniających toczących się przed ZUS.
Ponadto należy zaznaczyć, że MSWiA wykonuje działania z zakresu stosunków państwo-kościół, wynikające z zapisów Konkordatu, partykularnych ustaw regulujących stosunki państwa z 15 kościołami i innymi związkami wyznaniowymi oraz ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Wyżej wymienione akty prawne nie przewidują dla Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji funkcji kontrolnych nad działalnością kościołów i innych związków wyznaniowych.
Z poważaniem
z up. Tomasz Szymański
Sekretarz Stanu
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
[1] Dz. U. z 2023 r. poz. 265.
[2] Dz. U. z 2026 r. poz. 199, z późn. zm.
[3] Dz. U. z 2025 r. poz. 1461, z późn. zm.
[4] M. P. poz. 17.
[5] Dz. U. z 2022 r. poz. 1771, z późn. zm.