do ministra nauki
w sprawie Narodowego Centrum Badań i Rozwoju
Zgłaszający: Stanisław Lamczyk
Data wpływu: 26-02-2024
Szanowny Panie Ministrze,
Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBR) to potencjalnie bardzo ważna instytucja w Polsce. Jej zadaniem jest wspieranie innowacyjności w gospodarce, od której zależy poziom uzyskiwanych marż i jej konkurencyjność na rynkach międzynarodowych. Jednocześnie przed Polską stoją szczególne wyzwania związane z transformacją energetyczną i środowiskową w ramach Zielonego Ładu. Sposób funkcjonowania wielu ważnych sektorów, takich jak energetyka, transport, rolnictwo, gospodarka komunalna, budownictwo i wiele innych musi ulec gruntownej przemianie. W tak istotnej transformacji szczególną rolę mają nowe innowacyjne technologie, dlatego ukierunkowanie, jakość i efektywność wsparcia procesów innowacyjnych jest tak kluczowe dla gospodarki.
Tak duże wyzwania nie znajdują jednak odzwierciedlenia w obecnym działaniu NCBR. Aktualne nabory projektów do finansowania realizowane już w nowej perspektywie finansowej (Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki – FENG), opracowane wiele miesięcy temu przez nadzorujące Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, nie skupiają się na transformacji energetycznej i technologiach środowiskowych. Przedmiotem wsparcia mają być innowacje dla innowacji bez związku z aktualnymi wyzwaniami a przede wszystkim bez analizy ich wpływu na gospodarkę i społeczeństwo. W szczególności ogromne środki kierowane są do koncernów wbrew logice wspierania MSP, które mają na całym świecie największy udział w technologicznym postępie. Ponadto to właśnie ten sektor wymaga realnego wsparcia ze względu na swoją skalę a jednocześnie ograniczony dostęp do kapitału.
Równocześnie NCBR podjął w zeszłym roku (i wcześniej) działania mające na celu zidentyfikowanie najważniejszych wyzwań w obszarze transformacji energetycznej i ogłosił szereg konsultacji rynkowych mających na celu zbadanie odpowiedzi rynku na postawione wyzwania w zakresie technologii o kluczowym znaczeniu dla transformacji energetycznej. Były to konsultacje dotyczące, nowoczesnych technologii pomp ciepła w innowacyjnych modelach produkcji, nowoczesnych technologii dla sektora biogazu i biometanu, nowoczesnych technologii magazynowania energii elektrycznej oraz nowych rozwiązań dla ciepłownictwa.
Mimo tego, że tematy konsultacji dotyczą kluczowych zagadnień w zakresie potrzeb poleskiej gospodarki w obszarze transformacji energetycznej i ujawniły duże zainteresowanie przemysłu podjęciem wyzwania jakim jest opracowanie przełomowych technologii w tym zakresie, to NCBR nie uruchamia naboru ani w tych, ani w wielu innych istotnych dla Zielonego Ładu konkursów.
Jest to tym bardziej dziwne i niepokojące, że NCBR zrealizował w ostatnich latach, jeszcze w poprzedniej perspektywie finansowej, szereg projektów dobrze adresujących wyzwania transformacji energetycznej i Zielonego Ładu. Były to programy:
„Budownictwo efektywne energetycznie i procesowo”, „Innowacyjna biogazownia”, „Oczyszczalnia przyszłości”, „Ciepłownia Przyszłości, czyli system ciepłowniczy z OZE”, „Elektrociepłownia w lokalnym systemie energetycznym”, „Magazynowanie energii elektrycznej”, „Magazynowanie Ciepła i Chłodu”, „Technologie domowej retencji”, „Wentylacja dla szkół i domów” i kilka innych.
NCBR na licznych konferencjach prezentuje zakończone projekty jako duży sukces w zakresie uzyskanych technologii. Powstałe technologie rozwiązują na przykład problem transformacji do OZE całego sektora ciepłownictwa systemowego, dziś opartego na paliwach kopalnych a dostarczającego ciepło do ponad 40% Polaków, powstałe technologie rozproszonej wentylacji z odzyskiem ciepła pozwalają skutecznie termomodernizować budynki wielorodzinne (9 mln mieszkań) czy szkoły (400 tys. klas), powstała pierwsza biometanownia w Polsce produkująca nie tylko biometan - cenny surowiec do transformacji, ale również naturalne nawozy i zielone CO2, powstałe modułowe budynki o bardzo dużej efektywności energetycznej pokazują kierunki rozwoju dla całego sektora budowlanego w Polsce. Te i inne wykonane technologie, zdaniem NCBR, potwierdziły możliwość uzyskiwania przełomowych technologii w zakresie najważniejszych wyzwań przed jakimi stoi polska gospodarka, ale przede wszystkim potwierdziły skuteczny sposób realizacji projektów badawczych poprzez metodę tzw. wyzwań badawczych, która jest odmienna od krytykowanej w mediach tzw. szybkiej ścieżki. Stało się tak, mimo że przeznaczono na tę część działalności NCBR w ciągu ostatnich trzech lat 0,3 mld zł wobec około 20 mld na projekty powszechnie krytykowanej za brak mierzalnych efektów szybkiej ścieżki. Przy czym w oczywistym interesie Polski jest odwrócenie tej proporcji.
W zeszłym roku planowano uruchomienie w rym roku projektów ściśle związanych z transformacją energetyczną:
„Nowe technologie pomp ciepła produkowane w modelu otwartym”, „Innowacyjna biogazownia II” „Nowe technologie oczyszczania biogazu do biometanu”, „Technologie skraplania biometanu do bioLNG”, „Modelowy ekosystem zagospodarowania biometanu”, „Nowe technologie dla małych instalacji biogazowych”, „Zaawansowane produkty nawozowe z masy pofermentacyjnej”, „Ciepłownictwo rozproszone”, „Ciepłownia Przyszłości 2”, „Magazyny w ciepłownictwie i energetyce”, „Ogniwa wodorkowe”, itp.
Niektóre z nich zostały w zeszłym roku ogłoszone i rozpoczęto postępowania konkursowe.
Trzeba dodatkowo zauważyć, że w zakresie transformacji Zielonego Ładu, w tym w zakresie Transformacji Energetycznej, Polska jest na ostatnim miejscu w Unii Europejskiej. Zgodnie z przewidywaniami Polska będzie jedynym krajem w Unii, który do roku 2030 nie przekroczy 50% OZE w polskiej energetyce. Olbrzymie problemy widać również w TE w rolnictwie, budownictwie i innych sektorach. Tym bardziej aktywności takich organizacji jak NCBR jest ważna, aby taką transformację przyspieszać, odpowiednio nią sterować i tworzyć dla niej polskie technologie.
Zwracam się więc z zapytaniem i interpelacją poselską i proszę o wyjaśnienie: Dlaczego NCBR nie realizuje obecnie specjalnych programów w zakresie transformacji energetycznej? Dlaczego zapowiedziane dialogami technicznymi projekty nie są realizowane? Dlaczego NCBR nie skupia się na zagadnieniach najbardziej istotnych dla polskiej gospodarki i nie przeznacza znacznej części dystrybuowanych środków na ten cel, zamiast tego wydatkując gro swoich środków w naborach ogólnego przeznaczenia bez żadnych wskazanych priorytetów? Dlaczego wreszcie, skoro NCBR twierdzi, że metoda „wyzwań badawczych” daje dobre wyniki i powstają w przy jej stosowaniu przełomowe technologie, NCBR nie rozwija tej metody, wydając większość środków przy zastosowaniu tradycyjnego modelu grantowego (obecnie ścieżka SMART)?
Z poważaniem
Stanisław Lamczyk – Poseł na Sejm RP