w sprawie konkursów "Polska pomoc rozwojowa 2023" oraz "Pomoc humanitarna 2023"
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski
Warszawa, 17-07-2026
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na pytania zawarte w interpelacji nr 18026 pani poseł Gabrieli Lenartowicz w sprawie konkursów "Polska pomoc rozwojowa 2023" oraz "Pomoc humanitarna 2023" przedstawiam poniższą informację.
Od czasu udzielania odpowiedzi na wcześniejszą interpelację nr 4255 kwestie przebiegu procesu udzielania i rozliczania dotacji w ramach konkursów „Polska pomoc rozwojowa 2023” oraz „Pomoc Humanitarna 2023” zostały objęte audytem przeprowadzonym przez Izbę Administracji Skarbowej (IAS) w Krakowie. Audyt przeprowadzony w Ministerstwie Spraw Zagranicznych obejmował ocenę gospodarowania środkami publicznymi w roku 2021, 2022 i 2023. W załączeniu przekazuję sprawozdanie otrzymane przez MSZ w dniu 17 kwietnia 2026 r.
W okresie objętym kontrolą Pan Minister Paweł Jabłoński odpowiadał za obszar współpracy rozwojowej i kwestie podejmowanych przez niego decyzji zostały szczegółowo opisane w rozdziale III raportu (strona 296). Raport stwierdza, że 59 dotacji na łączną kwotę 43 147 746,91 zł zostało przyznanych spoza listy projektów rekomendowanych przez Komisje Konkursowe bez dodatkowego uzasadnienia. Podsumowanie kwot ze wskazaniem konkretnych dotacji znajduje się na stronie 542 raportu. Dodatkowo kontrolerzy ustalili, że w przypadku 5 dotacji przyznano dotacje w kwocie wyższej o 538 390 zł od rekomendacji Komisji konkursowych, bez przeprowadzenia własnej oceny planowanych wydatków. Podsumowanie kwot ze wskazaniem kwot stwierdzonych nieprawidłowości znajduje się na stronie 544 raportu.
Ministerstwo Spraw Zagranicznych na podstawie art. 97a ust. 2-4 ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej zgłosiło zastrzeżenia do sprawozdania audytowego, w szczególności do zarzutu naruszenia art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie (dalej: udppiw) oraz naruszenia art. 11 ust. 2 i art. 15 ust. 1 udppiw poprzez przyznawanie dotacji na projekty spoza listy projektów rekomendowanych przez komisje konkursowe bez uzasadnienia organu oraz naruszenia art. 5 ust. 3 ustawy o udppiw oraz w art. 44 ust. 3 pkt 1 ustawy o finansach publicznych poprzez przyznawanie przez MSZ dotacji celowych w kwotach wyższych od rekomendacji Komisji konkursowych, bez przeprowadzenia własnej oceny planowanych wydatków.
W ocenie IAS, powyższe naruszenia stanowiły złamanie zasad efektywności, jawności i uczciwej konkurencji oraz trybu otwartego konkursu ofert. W ocenie organu audytującego dotacje udzielone z naruszeniem powyższych przepisów były dotacjami nienależnymi w rozumieniu art. 169 ust. 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (dalej jako: ufp), zgodnie z którym, dotacjami nienależnymi są dotacje udzielone bez podstawy prawnej. Konsekwencją tego, zdaniem IAS w sprawie zastosowanie znajduje art. 169 ust. 1 pkt 2, według którego dotacje pobrane nienależnie podlegają zwrotowi do budżetu państwa wraz z odsetkami.
Zdaniem IAS, właściwy członek kierownictwa MSZ przyznawał również dotacje celowe w kwotach wyższych od rekomendacji Komisji konkursowych, bez przeprowadzenia własnej oceny planowanych wydatków, czym naruszył zasady oszczędności, jawności oraz efektywności przy udzielaniu dotacji, zawarte w art. 5 ust. 3 ustawy o udppiw oraz w art. 44 ust. 3 pkt 1 ufp. Zdaniem audytującego, przyznanie dotacji celowych na projekty inne niż rekomendowane przez Komisje konkursowe lub przyznanie takiej dotacji w wysokości innej niż wskazana przez Komisje konkursowe bez merytorycznego uzasadnienia takiego wyboru przez członków kierownictwa MSZ nie spełniało standardów i zasad, jakimi powinien kierować się organ przy wydatkowaniu środków publicznych. Nie kwestionując powyższego, MSZ wskazało, że zarządzenie nr 26 Ministra Spraw Zagranicznych z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad udzielania dotacji celowych i zatwierdzania ich rozliczenia, które nie zawierało zapisu zobowiązującego członka kierownictwa Ministerstwa Spraw Zagranicznych do uzasadniania decyzji o przyznaniu bądź nieprzyznaniu dotacji podmiotowi ubiegającemu się o dotację, zostało znowelizowane niezwłocznie po wskazaniu tego braku przez Najwyższą Izbę Kontroli w 2024 r.
Jednocześnie, w ocenie MSZ, zastosowanie trybu zwrotowego do dotacji udzielonych z naruszeniem przepisów ustawy w zakresie przyznawania dotacji przez organ je przyznający, nie powinno naruszać konstytucyjnych i ustawowych zasad Państwa prawnego. Nie można bowiem abstrahować w ocenie stanu prawnego tej sprawy od oceny tego naruszenia, a zwłaszcza konieczności zwrotu dotacji, w kontekście oceny zachowania podmiotu dotowanego i kwestii przyczynienia się dotowanego do tego naruszenia. Organ audytujący nie badał bowiem czy dotowani wiedzieli lub przyczynili się do naruszenia zasad trybu konkursowego przez MSZ w sprawach przyznawanych im dotacji ani nawet czy mieli świadomość tego naruszenia, co wpłynęłoby niewątpliwie na ocenę stanu prawnego w przedmiotowych sprawach. Co więcej, dotacje przyznane zostały na podstawie ważnych umów o charakterze cywilnoprawnym i co najważniejsze, dotacje zostały wydatkowane zgodnie z przeznaczeniem i na cel określony w umowie a ich rozliczenie zostało zaakceptowane przez MSZ. Tym samym, zadanie publiczne, na które przyznano dotacje zostało wykonane zgodnie z zawartą umową i jego celem.
Zasada pewności prawnej i ochrony zaufania do władzy publicznej (art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej) stanowi fundamentalną zasadę państwa prawnego. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie podkreślał, że zasada ta zakłada konieczność zagwarantowania stabilności i przewidywalności działań organów władzy publicznej. Podmioty prawa mają prawo oczekiwać, że organy państwa będą działać w sposób konsekwentny i nie będą podważać skutków prawnych wcześniej podjętych przez siebie decyzji, w szczególności, gdy podmiot, któremu dotację przyznano działał w dobrej wierze. Zakwestionowane jako przyznane bez podstawy prawnej dotacje zostały wydatkowane zgodnie z przeznaczeniem, ich wydatkowanie nie naruszało interesów Skarbu Państwa i przyczyniło się do realizacji polityki Państwa i jego zadań. Żadne więc dobro, w tym dobro finansów publicznych, budżetu Państwa nie zostało zagrożone, uszczuplone lub wykorzystane niezgodnie z zasadami gospodarności. W takich okolicznościach żądanie zwrotu dotacji jako nienależnie pobranej abstrahowałoby od rzeczywistego gospodarczego i społecznego efektu projektu oraz prowadziłoby do sankcjonowania sytuacji, w której organ żąda zwrotu środków już wydatkowanych i to na cel, który sam zaakceptował zgodnie z umową. Finanse publiczne nie poniosły bowiem żadnego faktycznego uszczerbku a abstrakcyjne naruszenie procedury przez MSZ przy braku świadomości tego naruszenia u dotowanych stoi w sprzeczności z zasadą proporcjonalności działań postępowania administracyjnego i działań organów Państwa. Dotowani działali w zaufaniu do organu przyznającego dotacje i nie mieli świadomości niezgodności z prawem przyznania im środków finansowych w ramach dotacji celowych. Podstawą dla dotowanych wydatkowania środków z dotacji celowych była umowa zawarta z organem administracji, która regulowała wzajemne prawa i obowiązki. Umowy z dotowanymi nie zostały podważone i funkcjonują w obrocie prawnym jako ważny stosunek obligacyjny. Co równie istotne, umowy te zostały wykonane i żadne ze stron nie kwestionuje wzajemnego rozliczenia i sposobu wykonania obowiązków wynikających z tych umów.
W ocenie MSZ, dochodzenie należności z umów dotacji w zakresie wskazanym w aporcie z audytu i ewentualne wyegzekwowanie tych należności, może prowadzić w istocie do wzbogacenia Skarbu Państwa i może narazić w konsekwencji Skarb Państwa na odpowiedzialność odszkodowawczą z tytułu niegodnego z prawem działania organów władzy publicznej.
W ocenie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Krakowie przedstawiona przez MSZ argumentacja jest nietrafna. W związku z poważnymi wątpliwościami w tym zakresie, MSZ zwróciło się do Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa o wyrażenie opinii co do dalszych kroków w przedmiotowej sprawie. Dalsze działania MSZ będą uzależnione od stanowiska Prokuratorii.
Niezależnie do powyższego pragnę poinformować, że Wydział Dochodzeniowo – Śledczy Komendy Wojewódzkiej Policji w Kielcach pod nadzorem Prokuratury Okręgowej prowadzi aktualnie śledztwo (syg. Akt 3016-2.Ds.32.2024) obejmujące swym zakresem decyzje podejmowane w ramach konkursów „Polska Pomoc Rozwojowa 2021", „Polska Pomoc Rozwojowa 2022", „Polska Pomoc Rozwojowa 2023", „Polska Pomoc Humanitarna i Rozwojowa w odpowiedzi na pandemię COVID-19 na 2020", „Pomoc Humanitarna 2021", „Pomoc Humanitarna 2022" oraz „Pomoc Humanitarna 2023"..
z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu