do ministra spraw zagranicznych
w sprawie niewykonywania przez Republikę Federalną Niemiec zobowiązań wynikających z Traktatu z dnia 17 czerwca 1991 r. o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy
Zgłaszający: Jarosław Sachajko
Data wpływu: 30-06-2026
Szanowny Panie Ministrze,
17 czerwca 1991 r. Rzeczpospolita Polska i Republika Federalna Niemiec podpisały Traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. Dokument ten miał być fundamentem równoprawnych relacji między państwami, opartych na wzajemności, poszanowaniu interesów obu narodów oraz realnej ochronie praw obywateli należących do wspólnot narodowych, językowych i kulturowych.
Po ponad trzydziestu latach obowiązywania tego traktatu należy jednak postawić pytanie zasadnicze: Czy strona niemiecka rzeczywiście wykonała swoje zobowiązania wobec Polski i Polaków w Niemczech, czy też traktat stał się w praktyce dokumentem wykonywanym asymetrycznie - szeroko przez Polskę wobec mniejszości niemieckiej, a wybiórczo i nie w pełni przez Niemcy wobec społeczności polskiej?
Polska zapewniła mniejszości niemieckiej szerokie prawa instytucjonalne, edukacyjne, językowe, kulturalne i organizacyjne. Mniejszość niemiecka w Polsce korzysta z ochrony prawnej, finansowania, możliwości nauczania języka, działalności organizacji społecznych, a także z rozwiązań dotyczących języka pomocniczego i nazw dwujęzycznych.
Tymczasem Polacy w Niemczech od dziesięcioleci nie otrzymali analogicznego, realnego i symetrycznego traktowania. Strona niemiecka konsekwentnie odmawia uznania Polaków w Niemczech za mniejszość narodową, mimo historycznej obecności Polaków na terytorium Niemiec oraz mimo faktu, że przed II wojną światową polska mniejszość w Niemczech posiadała zorganizowane życie społeczne, kulturalne i narodowe. Do dziś nie został naprawiony skutek represji III Rzeszy wobec polskich organizacji, w tym odebrania majątku polskim instytucjom i zniszczenia struktur polskiego życia narodowego.
Szczególnie bulwersujące jest to, że Polska od lat wykonuje traktat w duchu daleko idącej otwartości, natomiast Niemcy w sprawach dotyczących Polaków stosują wykładnię minimalną, formalistyczną i jednostronną. W praktyce oznacza to, że mniejszość niemiecka w Polsce korzysta z praw, których Polacy w Niemczech nie otrzymują w porównywalnym zakresie.
Problem dotyczy nie tylko statusu prawnego, ale również finansowania nauki języka polskiego, wsparcia polskich organizacji, dostępu do edukacji, ochrony dziedzictwa narodowego, upamiętnień historycznych oraz realnego traktowania Polaków jako wspólnoty o szczególnych prawach wynikających z traktatu z 1991 r.
W tej sytuacji rodzi się pytanie, czy kolejne rządy Rzeczypospolitej Polskiej skutecznie egzekwowały od Republiki Federalnej Niemiec wykonanie traktatu, czy też przez lata tolerowały stan faktycznej nierównowagi. Nie można mówić o dobrym sąsiedztwie, jeżeli jedna strona wykonuje swoje zobowiązania szeroko, a druga ogranicza się do deklaracji i unika realnej symetrii.
Traktat z 1991 r. nie może być dokumentem jednostronnych zobowiązań Polski. Nie może być tak, że Rzeczpospolita Polska zapewnia mniejszości niemieckiej pełny pakiet praw, a Republika Federalna Niemiec przez lata odmawia Polakom analogicznego traktowania, zasłaniając się wewnętrzną wykładnią prawną.
Dobrosąsiedztwo nie polega na tym, że Polska ustępuje, finansuje i wykonuje, a Niemcy interpretują traktat wyłącznie w sposób wygodny dla siebie. Dobrosąsiedztwo musi oznaczać wzajemność, równość i realne wykonanie zobowiązań przez obie strony.
Dlatego proszę o jednoznaczną odpowiedź, czy rząd zamierza wreszcie skutecznie egzekwować od Republiki Federalnej Niemiec wykonanie traktatu z 1991 r., czy też nadal będzie akceptował stan faktycznej asymetrii i nierównego traktowania Polaków w Niemczech.
W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania:
Czy rząd Rzeczypospolitej Polskiej uznaje, że Republika Federalna Niemiec wykonała zobowiązania wynikające z Traktatu z dnia 17 czerwca 1991 r. o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy?
Jeżeli tak, proszę o szczegółowe wskazanie, na jakiej podstawie rząd uznaje, że zobowiązania Niemiec wobec Polaków w Niemczech zostały wykonane w sposób symetryczny wobec praw przysługujących mniejszości niemieckiej w Polsce.
Jeżeli nie, proszę o wskazanie, które konkretne postanowienia traktatu - w ocenie rządu - nie zostały przez stronę niemiecką wykonane albo zostały wykonane jedynie częściowo.
Czy rząd Rzeczypospolitej Polskiej występował do rządu Republiki Federalnej Niemiec z formalnym stanowiskiem dotyczącym braku uznania Polaków w Niemczech za mniejszość narodową? Jeżeli tak, proszę o podanie dat tych wystąpień i treści odpowiedzi strony niemieckiej.
Czy rząd posiada aktualną analizę porównawczą praw mniejszości niemieckiej w Polsce i praw społeczności polskiej w Niemczech, obejmującą finansowanie, edukację, naukę języka, status organizacji, dostęp do mediów, ochronę dziedzictwa oraz reprezentację instytucjonalną?
Jakie środki finansowe przeznacza Polska na wspieranie mniejszości niemieckiej, a jakie środki przeznacza Republika Federalna Niemiec na wspieranie społeczności polskiej w Niemczech? Proszę o zestawienie za lata 2015–2025.
Czy rząd uważa za dopuszczalną sytuację, w której Polska finansuje szerokie prawa mniejszości niemieckiej, podczas gdy Polacy w Niemczech nie mają analogicznego statusu i porównywalnego poziomu ochrony?
Jakie działania podjął rząd w sprawie restytucji lub rekompensaty za majątek polskich organizacji w Niemczech zagrabiony przez III Rzeszę?
Czy sprawa majątku przedwojennych polskich organizacji w Niemczech była przedmiotem rozmów dwustronnych po 13 grudnia 2023 r.? Jeżeli tak, proszę o wskazanie dat, uczestników rozmów i ich rezultatów.
Czy rząd zamierza domagać się od Niemiec systemowego finansowania nauczania języka polskiego jako języka ojczystego dla dzieci polskiego pochodzenia w Niemczech?
Czy rząd zamierza wystąpić do strony niemieckiej o przyjęcie wiążącego harmonogramu wykonania zaległych zobowiązań wynikających z traktatu z 1991 r.?
Czy rząd rozważa powiązanie dalszego wykonywania przez Polskę przywilejów wobec mniejszości niemieckiej z zasadą rzeczywistej wzajemności wobec Polaków w Niemczech?
Czy rząd przygotuje oficjalny raport o stanie wykonania traktatu z 17 czerwca 1991 r. przez obie strony, ze szczególnym uwzględnieniem asymetrii w traktowaniu mniejszości niemieckiej w Polsce i społeczności polskiej w Niemczech?
Czy rząd zamierza przedstawić tę sprawę na forum Unii Europejskiej, Rady Europy albo OBWE jako przykład nierównego traktowania społeczności narodowych i językowych?
Czy rząd wystąpi do strony niemieckiej o coroczne, publiczne sprawozdanie z realizacji zobowiązań wobec Polaków w Niemczech?