w sprawie niewykonywania przez Republikę Federalną Niemiec zobowiązań wynikających z Traktatu z dnia 17 czerwca 1991 r. o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski
Warszawa, 13-07-2026
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 18165 posła Jarosława Sachajki w sprawie niewykonywania przez Republikę Federalną Niemiec zobowiązań wynikających z Traktatu 17 czerwca 1991 r. o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, przedstawiam następujące informacje.
Strona polska uznaje, iż zobowiązania traktatowe w zakresie wykonywania praw społeczności polskiej w Niemczech nie są w pełni wykonywane przez stronę niemiecką. Strona polska zgłasza zastrzeżenia do stanu realizacji art. 20, art. 21 oraz art. 25 Traktatu.
Działania Ministerstwa Spraw Zagranicznych koncentrują się na egzekwowaniu równości, która zawarta jest w Traktacie. Określa on szczegółowo prawa przysługujące członkom społeczności polskiej i niemieckiej w obu krajach, a także zobowiązania wobec nich ciążące na państwach. Pomimo zastosowania odmiennego nazewnictwa, w art. 20, pkt. 1 Traktatu obie grupy zostały zdefiniowane podobnie. Formalnie Niemcy w Polsce mają status mniejszości narodowej, Polacy w Niemczech nie posiadają natomiast takiego statusu. Obu grupom przypisuje się jednak identyczny katalog praw. Fakt posiadania lub nieposiadania statusu mniejszości nie powinien skutkować zróżnicowaniem praw obu grup, w tej bowiem kwestii oba państwa podjęły identyczne zobowiązania.
Materia związana z funkcjonowaniem mniejszości narodowych w Polsce uregulowana jest ustawą z 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Do spraw mniejszości narodowych odnosi się szereg szczegółowych przepisów prawnych w innych aktach prawnych np. ustawie z 7 września 1991 r. o systemie oświaty. Działania wobec mniejszości narodowych w Polsce, w tym mniejszości niemieckiej w Polsce leżą w kompetencji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji. Ministerstwo Spraw Zagranicznych wskazuje na fakt, iż wzorcowe wywiązywanie się strony polskiej z postanowień traktatowych wobec mniejszości niemieckiej w Polsce jest ważnym argumentem w rozmowach z władzami RFN nad poprawą sytuacji społeczności polskiej/polonijnej w Niemczech.
Gromadzenie i udostępnianie danych na temat wsparcia dla mniejszości niemieckiej w Polsce należą do kompetencji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Ministerstwa Edukacji Narodowej (w zakresie organizacji zajęć jęz. niemieckiego jako jęz. mniejszości narodowej). W związku z federalną strukturą państwa niemieckiego sprawy oświaty usytuowane są w gestii krajów związkowych, dlatego skala zaangażowanych środków na rzecz języka polskiego w systemie szkół publicznych nie jest odnotowywana przez instytucje federalne. Strona polska kontynuuje starania o poprawę dostępu do nauczania języka polskiego również na poziomie landów.
Traktat zakłada równość praw społeczności polskiej w Niemczech oraz mniejszości niemieckiej w Polsce. Ministerstwo Spraw Zagranicznych dostrzega istniejące dysproporcje w realizacji zapisów traktatowych i wyraża w rozmowach ze stroną niemiecką brak akceptacji dla powyższego stanu rzeczy.
Z uwagi na niedostatecznie precyzyjne oszacowanie strat w majątku przedwojennych polskich organizacji w Niemczech na skutek działania III Rzeszy i brak możliwości powoływania się na konkretną dokumentację rządy polskie nie podnosiły tej kwestii w rozmowach ze stroną niemiecką.
Systemowe finansowanie nauczania języka polskiego jako języka ojczystego w Niemczech pozostaje od wielu lat przedmiotem rozmów władz RP z odpowiednimi instytucjami w Republice Federalnej Niemiec. Sprawa nauczania języka polskiego w Niemczech jest podnoszona na różnych szczeblach i stanowi stały element rozmów na temat wypełniania postanowień Traktatu. Efektem tych starań było ustanowienie na szczeblu federalnym, po raz pierwszy od wejścia w życie Traktatu, funduszu - w łącznej wysokości 5 mln EUR - na wspieranie nauczania jęz. polskiego w Niemczech w latach 2023-2025. Przedstawiony mechanizm finansowy jest kontynuowany w bieżącym roku z budżetem 2 mln EUR. Wprowadzenie funduszu przez stronę niemiecką stanowi ważne osiągnięcie Polski. Przełamuje opór władz federalnych przed przeznaczaniem środków na wspieranie nauczania języka polskiego i wzmacnia pozycję organizacji polonijnych w RFN – stanowiących istotną część beneficjentów funduszu. Problem dostępu środowisk polonijnych do nauczania języka polskiego w Niemczech stanowi zarówno przedmiot rozmów przedstawicieli Ministerstwa z władzami federalnymi Republiki Federalnej Niemiec, jak również proponowany jest niemal każdorazowo przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych jako element szerszych rozmów przedstawicieli ministerstw oraz organów administracji rządowej.
Planowane wznowienie rozmów polsko-niemieckiego Okrągłego Stołu może przyczynić się do wspólnego wypracowania harmonogramu usuwania dysproporcji w wykonywaniu Traktatu i uzyskania nowej dynamiki dla realizacji zobowiązań po stronie niemieckiej.
Decyzja o podjęciu ewentualnych działań wobec mniejszości niemieckiej w Polsce należy do kompetencji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Ministerstwa Edukacji Narodowej.
Ministerstwo Spraw Zagranicznych monitoruje stan wykonania Traktatu w Niemczech i deklaruje gotowość do podzielenia się posiadanymi informacjami w trybie art. 95 ust. 2 Konstytucji RP.
Wynikający z zapisu traktatowego szczególny status społeczności polskiej w Niemczech m. in. w zakresie obowiązku władz RFN zapewnienia nauczania języka polskiego jako języka ojczystego w Niemczech należy odróżnić od zobowiązań wynikających z dyrektywy z 25 lipca 1977 r. Rady Wspólnot Europejskich 77/486/EWG w sprawie kształcenia dzieci pracowników migrujących, która realizowana jest w publicznym szkolnictwie niemieckim. Wobec powyższego strona polska podejmuje starania o wyegzekwowanie zapisów traktatowych w drodze dwustronnego dialogu z władzami niemieckimi.
Władze polskie nie występowały dotąd z inicjatywą zobowiązywania strony niemieckiej do składania publicznego sprawozdania z realizacji zobowiązań wobec Polaków w Niemczech. Planowane rozmowy polsko-niemieckiego Okrągłego Stołu mogą być okazją do podsumowania dotychczasowego stanu realizacji zobowiązań traktatowych. Dotychczasowy dialog ze stroną niemiecką wskazuje na jej odmienną perspektywę w ocenie realizacji postanowień Traktatu. Osiągnięcie pozytywnego rezultatu działań podejmowanych przez Polskę na terenie Niemiec jest w oczywisty sposób uwarunkowane dobrą wolą władz RFN.
Z wyrazami szacunku
z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu