w sprawie finansowania i organizacji edukacji publicznej
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura
Warszawa, 29-07-2026
Szanowny Panie Marszałku,
składam na Pana ręce odpowiedź na interpelację Posłanki na Sejm RP Pani Karoliny Pawliczak w sprawie poziomu finansowania i organizacji edukacji publicznej.
Szanowna Pani Poseł,
w dniu 25 października 2024 r. weszła w życie ustawa z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego[1], zastępująca ustawę z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Ustawa ta zmieniła dotychczasowy system finansowania jednostek samorządu terytorialnego i wprowadziła do porządku prawnego regulacje, zapewniające stabilny system finansowania JST oraz spowodowała zwiększenie dochodów JST w sposób systemowy.
System finansowania oświaty jest integralną częścią rozwiązań uwzględnionych w nowej ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. W zakresie finansowania zadań oświatowych od 2025 roku dla JST są naliczane kwoty potrzeb oświatowych. Ustalanie kwot potrzeb oświatowych zastąpiło dotychczasowe naliczanie środków w ramach części oświatowej subwencji ogólnej i tzw. dotacji przedszkolnej.
W nowym systemie, dochody samorządów z tytułu udziału w PIT i CIT zostały uniezależnione od zmian podatkowych. Dochody samorządów opierają się na lokalnej bazie dochodowej i są liczone od dochodów podatników zamieszkałych/mających siedzibę na terenie danej JST (a nie od podatku należnego). Zapewnia to stabilność i przewidywalność dochodów samorządowych.
Łączny skutek finansowy wynikający z ustawy jest dla JST pozytywny. W perspektywie dekady dochody JST wzrosną o ponad 345 mld zł w porównaniu do systemu obowiązującego do 2024 r.
Łączna kwota potrzeb oświatowych na rok 2026 wynosi 114,95 mld zł i jest wyższa od sumy kwoty potrzeb oświatowych na rok 2025 i dodatkowej kwoty na pokrycie skutków wynikających ze zwiększenia wskaźnika wzrostu średnich wynagrodzeń nauczycieli z poziomu 4,1% do 5% (103,6 mld zł) o 11,3 mld zł, tj. o 10,9%[2]. W porównaniu do roku 2023 jest wyższa od sumy części oświatowej subwencji ogólnej (64,5 mld zł) i dotacji przedszkolnej (1,7 mld zł) o 73,6%.
Mając na uwadze wyższe jednostkowe koszty kształcenia dzieci i uczniów spowodowane w szczególności niższą liczebnością oddziałów, algorytm podziału potrzeb oświatowych uwzględnia specyfikę tych jednostek oświatowych poprzez zastosowanie następujących parametrów[3]:
Dodatkowe środki finansowe naliczone w ramach potrzeb oświatowych na 2026 r., na finansowanie małych szkół oraz szkół i przedszkoli położonych na terenach wiejskich i w miastach do 5.000 mieszkańców (suma wag: P1, P2, P3, P4, P75, P76), łącznie wynoszą 8,1 mld zł, w tym:
Kwota 8,1 mld zł stanowi ok. 7% łącznej kwoty potrzeb oświatowych na rok 2026 co jest znaczącym wsparciem dla JST prowadzących te szkoły. Dla porównania w roku 2025 kwota ta wynosiła 7,3 mld zł.
Rozwiązania zastosowane w algorytmie podziału potrzeb oświatowych, polegające na wsparciu samorządów prowadzących małe szkoły poprzez zastosowanie wagi dla małych szkół podstawowych mają za zadanie zachęcić samorządy do prowadzenia takich szkół i powstrzymać od ewentualnej decyzji o przekazaniu szkoły lub jej likwidacji.
Sposób podziału potrzeb oświatowych jest określany corocznie w przepisach prawa i stanowi podstawę podziału środków przeznaczonych na finansowanie zadań oświatowych realizowanych przez jednostki samorządu terytorialnego. Zasady podziału potrzeb oświatowych podlegają corocznej analizie i weryfikacji z uwzględnieniem zmian zachodzących w systemie oświaty, doświadczeń z funkcjonowania obowiązujących rozwiązań oraz postulatów zgłaszanych przez zainteresowane podmioty, w tym jednostki samorządu terytorialnego. Celem tych działań jest zapewnienie jak najlepszego dostosowania mechanizmu podziału środków do aktualnych uwarunkowań i potrzeb systemu oświaty.
Zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych środki niezbędne na realizację zadań oświatowych są zagwarantowane w dochodach jednostek samorządu terytorialnego, których wysokość jest ustalana zgodnie z zasadami określonymi w przepisach prawa, z uwzględnieniem m.in. wysokości potrzeb oświatowych. Potrzeby oświatowe są ustalane corocznie i uwzględniają skutki finansowe zmian w zakresie realizacji zadań oświatowych, w tym zmian dotyczących wynagrodzeń nauczycieli. Kwota potrzeb oświatowych w 2027 r. wyniesie 121 875 mln zł i jest ona wyższa w stosunku do kwoty potrzeb oświatowych na rok 2026 (114 952 mln zł) o 6 923 mln zł, tj. o 6%, a przewidywany wzrost wynagrodzeń nauczycieli na 2027 rok ma wynieść 3%.
Ministerstwo przygotowało propozycje osłonowe dla małych szkół w ustawie z dnia 13 marca 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz innych niektórych ustaw (Dz. U. poz. 504).
Biorąc pod uwagę, że:
Minister Edukacji – mając na uwadze nie tylko kontekst demograficzny, ale potrzeby niewielkich społeczności – podjął decyzję o zaproponowaniu ustawowych rozwiązań, pozwalających na przeciwdziałanie likwidacji szkół, zwłaszcza małych publicznych szkół podstawowych.
Z dniem 25 kwietnia 2026 r. weszły w życie przepisy ustawy z dnia 13 marca 2026 r. o zmianie ustawy - Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw. Ustawa ta przede wszystkim daje możliwości lepszego dostosowania sieci publicznych szkół do zmian demograficznych oraz wprowadza możliwość wykorzystania budynków oświatowych na potrzeby lokalnej społeczności, w tym: dla potrzeb dzieci, młodzieży i seniorów.
Zamiast likwidacji szkoły podstawowej, w ww. ustawie proponuje się gminom pulę elastycznych rozwiązań, pozwalających m.in. na pozostawienie kształcenia małych dzieci blisko domu (klasy I-III), a tam, gdzie jest to pożądane, stwarza się możliwość konsolidacji kształcenia uczniów klas IV-VIII w dobrze wyposażonych szkołach podstawowych.
Niezmiernie ważne jest również stworzenie warunków do wykorzystania przez JST nieużywanych części budynku szkoły na potrzeby realizacji przez nie zadań własnych, przyczyniających się m.in. do lepszej opieki nad małymi dziećmi, rozwoju lokalnych społeczności, w tym wdrażania programów pobudzania aktywności obywatelskiej oraz rozwijania polityki senioralnej (zgodnie z przewidywaniami GUS – w 2060 r. osoby w wieku 65 lat i starsze mają stanowić prawie 33% populacji – w 2023 r. ich liczba to około 20% – co oznacza wzrost prognozowanej liczby seniorów o ponad 2,5 miliona osób). Dodatkowo miejsca te mogą też stać się miejscem aktywności nie tylko dla dzieci, ale i dla młodzieży.
Zaproponowany w ustawie z dnia 13 marca 2026 r. nowy przepis art. 86a ustawy – Prawo oświatowe wynika z analiz prognoz demograficznych, głosów płynących z gmin oraz stanowi realizację rekomendacji Instytutu Badań Edukacyjnych – Państwowego Instytutu Badawczego (IBE-PIB), wskazującej na potrzebę rozwoju szkół jako centrów życia społecznego i wspomagania rozwoju uczniów. Nowy przepis daje możliwość realizacji w budynkach przedszkoli, szkół lub placówek zadań JST związanych z zapewnieniem opieki dzieciom do lat 3, uczeniem się przez całe życie, polityką senioralną, ochroną zdrowia, kulturą, kulturą fizyczną i turystyką oraz wdrażaniem programów pobudzania aktywności obywatelskiej, w tym także w ramach działań w obszarze polityki młodzieżowej.
Propozycja ta sprzyja także uniknięciu likwidacji prowadzonych przez JST szkół podstawowych (lub innych jednostek systemu oświaty) i jednocześnie pozwala na uwzględnienie zróżnicowanych potrzeb edukacyjnych i społecznych środowiska lokalnego, w tym: młodzieży. W przepisie art. 86a ustawy – Prawo oświatowe zastrzeżono, że realizacja w budynku oświatowym działań innych niż statutowe zadania szkoły lub placówki nie może negatywnie wpływać na zapewnienie warunków działania szkoły lub placówki, w tym bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki i jest możliwa jedynie po uzyskaniu pozytywnej opinii kuratora oświaty.
Za umożliwieniem realizacji ww. zadań JST przemawiały wnioski z pilotażu Lokalnych Ośrodków Wiedzy i Edukacji – LOWE (przeprowadzonego w latach 2018–2023 na grupie 150 LOWE), w ramach którego realizowano działania związane z uczeniem się przez całe życie. Wnioski te nie wskazują, żeby realizacja tego rodzaju inicjatyw niekorzystnie wpływała na zapewnienie warunków działania szkoły lub placówki, w tym zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki. Oferowane w ramach LOWE zajęcia (np. pogadanki, warsztaty, zajęcia rekreacyjne, kursy zawodowe dla dorosłych) były organizowane najczęściej w godzinach popołudniowych lub wieczornych, kiedy w szkole nie są już prowadzone zajęcia dla uczniów. Zgodnie z modelem LOWE (zob.: https://efs-archiwum.men.gov.pl/wp-content/uploads/2023/10/Model_funkcjonowania_LOWE.pdf) tego rodzaju oferta jest tworzona w partnerstwie z organami prowadzącymi szkoły.
Pomimo realizacji projektów LOWE, gminy korzystające z rządowego programu "Pierwszy dzienny opiekun w gminie” zgłaszały potrzebę wprowadzenia przepisu zaproponowanego w art. 86a ustawy – Prawo oświatowe. Brak odpowiedniej normy powodował, że JST nie miały podstawy prawnej pozwalającej realizować ich zadania własne, określone w ustrojowych ustawach samorządowych (patrz np. art. 7 ustawy o samorządzie gminnym) w budynkach oświatowych; zadania powiązane z szeroko rozumianą edukacją, wychowaniem i opieką; zadania uwzględniające potrzeby lokalnych społeczności związane z zapewnieniem opieki żłobkowej, uczeniem się przez całe życie, polityką senioralną, ochroną zdrowia, kulturą, kulturą fizyczną i turystyką.
W związku z powyższym, uprzejmie informuję, że przepisy zaproponowane w ustawie z dnia 13 marca 2026 r. pozwalają na dostosowanie sieci szkół podstawowych do zmian demograficznych zachowując kształcenie dzieci na najniższych poziomach edukacyjnych blisko domu rodzinnego, jednocześnie zapewniając możliwość wykorzystania infrastruktury oświatowej na realizację działań w obszarze funkcjonowania młodzieży i młodych dorosłych, (m.in. w aspektach dotyczących rodziny, tożsamości i relacji, zdrowia psychicznego, środowiska cyfrowego, edukacji, zaangażowania obywatelskiego, rynku pracy oraz usamodzielnienia), a także osób starszych oraz realizację innych zadań samorządowych.
Jednocześnie uprzejmie informuję, że Rząd Rzeczypospolitej Polskiej wyraża gotowość do prowadzenia stałego dialogu na temat zmian w systemie oświaty w szerokim gronie interesariuszy, w tym z jednostkami samorządu terytorialnego, które odgrywają kluczową rolę w organizacji i funkcjonowaniu publicznej edukacji.
Dialog ten jest prowadzony zarówno w ramach bieżącej współpracy Ministerstwa Edukacji z przedstawicielami samorządów, jak i w ramach prac Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego oraz działających w jej strukturze zespołów, stanowiących forum wymiany stanowisk i wypracowywania rozwiązań dotyczących spraw istotnych dla funkcjonowania systemu oświaty. Ministerstwo Edukacji pozostaje otwarte na dalszą współpracę z jednostkami samorządu terytorialnego przy opracowywaniu długofalowych rozwiązań systemowych w obszarze edukacji publicznej.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Henryk Kiepura
Sekretarz Stanu
[1] Dz. U. z 2024 r. poz. 1572 z późn. zm.
[2] Dodatkowa kwota w wysokości 991.490.327 zł, zaplanowana w ustawie budżetowej na 2025 rok (rezerwa celowa poz. 36 pn. uzupełnienie środków subwencji ogólnej dla JST), na pokrycie skutków wynikających ze zwiększenia wskaźnika wzrostu średnich wynagrodzeń nauczycieli z poziomu 4,1% do 5,0%.
[3] Bez uwzględniania wpływu wskaźnika Di
[5] Najwięcej szkół zlikwidowano w 2020 r. - 274 szkół, w tym 178 szkół podstawowych.