w sprawie procedur zarządzania kryzysowego, ostrzegania ludności oraz koordynacji działań służb na wypadek potencjalnego transgranicznego zagrożenia środowiskowego związanego z sytuacją na terenie odwału Heřmanice w Ostrawie w Republice Czeskiej
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Wiesław Leśniakiewicz
Warszawa, 01-09-2026
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację numer 18366 Pana Posła Romana Fritza w sprawie procedur zarządzania kryzysowego, ostrzegania ludności oraz koordynacji działań służb na wypadek potencjalnego transgranicznego zagrożenia środowiskowego związanego z sytuacją na terenie odwału Heřmanice w Ostrawie w Republice Czeskiej, z uwzględnieniem stanowiska: Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej (PSP), Komendy Głównej Policji, Rządowego Centrum Bezpieczeństwa oraz właściwych urzędów wojewódzkich, uprzejmie przedstawiam następujące informacje.
Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym[1] Rada Ministrów sprawuje zarządzanie kryzysowe na terytorium Polski. Jednocześnie, zgodnie z art. 12 ust. 1 tej ustawy, ministrowie kierujący działami administracji rządowej oraz kierownicy urzędów centralnych realizują zadania z zakresu zarządzania kryzysowego zgodnie ze swoją właściwością.
Na poziomie terytorialnym organem właściwym w sprawach zarządzania kryzysowego jest odpowiednio: wojewoda – na terenie województwa, starosta – na obszarze powiatu oraz wójt (burmistrz albo prezydent miasta) – na terenie gminy.
W związku z powyższym system zarządzania kryzysowego opiera się na podziale właściwości pomiędzy poszczególne organy administracji publicznej, stosownie do charakteru zagrożenia, zakresu ich ustawowych zadań oraz obszaru, na którym zagrożenie występuje lub może wywołać skutki. Powyższy podział znajduje również odzwierciedlenie w Krajowym Planie Zarządzania Kryzysowego (KPZK). W obowiązującej wersji tego dokumentu wyodrębniono zagrożenie pod nazwą „zanieczyszczenie wód powierzchniowych i podziemnych”. Zostało ono wprowadzone m.in. w związku z doświadczeniami katastrofy ekologicznej na Odrze w 2022 r. Jako podmiot wiodący przy tym zagrożeniu wskazano ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej. W tym kontekście należy podkreślić, że KPZK określa zadania uczestników systemu zarządzania kryzysowego w poszczególnych fazach: zapobieganiu, przygotowaniu, reagowaniu i odbudowie.
Oznacza to, że w przypadku potencjalnego zagrożenia dotyczącego zanieczyszczenia wód zasadnicze znaczenie mają działania podmiotów właściwych w sprawach gospodarki wodnej oraz ochrony środowiska naturalnego, natomiast pozostałe organy realizują swoje zadania stosownie do przypisanych im kompetencji (podmioty współpracujące).
Informuję, że odrębnie uregulowano zasady dotyczące powiadamiania, ostrzegania i alarmowania ludności. Zgodnie z art. 71 ustawy z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej[2] funkcjonuje system powiadamiania, ostrzegania i alarmowania o zagrożeniach. Organy ochrony ludności mogą za jego pomocą ogłaszać, odwoływać i przekazywać alarmy oraz komunikaty ostrzegawcze. Szczegółowe zasady w tym zakresie określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 14 maja 2025 r. w sprawie alarmów i komunikatów ostrzegawczych[3].
W konsekwencji ewentualne działania związane z sytuacją na terenie odwału Heřmanice powinny być rozpatrywane z uwzględnieniem charakteru rozpoznanego zagrożenia oraz właściwości rzeczowej i terytorialnej poszczególnych organów, a nie jako zadanie pozostające w całości we właściwości Ministra SWiA.
Zagadnienia dotyczące monitorowania stanu środowiska, kontroli przestrzegania wymagań ochrony środowiska oraz gospodarowania odpadami pozostają poza zakresem kompetencji Ministra SWiA.
Zgodnie z informacjami pozyskanymi z właściwych w tej sprawie urzędów wojewódzkich, właściwe wojewódzkie centra zarządzania kryzysowego (WCZK) nie posiadają informacji o potencjalnym zagrożeniu związanym z odwałem Heřmanice.
Jednocześnie należy wskazać, że WCZK właściwe dla województw położonych w dorzeczu Odry uczestniczą w systemie wymiany informacji funkcjonującym w ramach Międzynarodowej Komisji Ochrony Odry przed Zanieczyszczeniem. Zasady tej współpracy określają w szczególności Międzynarodowy Plan Ostrzegawczo-Alarmowy dla Odry (MPOA) oraz Plan Awaryjny dla Odry.
W ramach tego systemu Międzynarodowe Główne Centrale Ostrzegawcze (MGCO), którymi w polskim systemie są WCZK, przekazują informacje m.in. w przypadku:
Wskazane mechanizmy służą wymianie informacji o zdarzeniach mogących powodować transgraniczne zanieczyszczenie Odry i jej dorzecza, w tym o zdarzeniach pochodzących z terytorium Republiki Czeskiej.
Niezależnie od mechanizmów międzynarodowych, w przypadku uzyskania informacji o zagrożeniu, WCZK podejmują działania odpowiednie do charakteru i skali zdarzenia, zgodnie z właściwymi wojewódzkimi planami zarządzania kryzysowego oraz przyjętymi procedurami działania całodobowych służb dyżurnych WCZK.
Ponadto, stosownie do informacji pozyskanych z właściwych urzędów wojewódzkich, zasady postępowania i wymiany informacji w przypadku zdarzeń mogących spowodować zanieczyszczenie wód Odry określa MPOA.
W ramach tego systemu poszczególne MGCO/WCZK przekazują meldunki o zagrożeniach i zanieczyszczeniach do właściwych podmiotów położonych w górę i w dół biegu rzeki. Otrzymane informacje są następnie przekazywane przez właściwe WCZK/MGCO, m.in. do wojewódzkich inspektoratów ochrony środowiska, regionalnych zarządów gospodarki wodnej, jednostek PSP oraz właściwych powiatowych lub miejskich centrów zarządzania kryzysowego, a w zależności od rodzaju i skali zagrożenia – również do innych właściwych służb, inspekcji i organów. Niezależnie od procedur wynikających z MPOA, w przypadku wystąpienia zagrożenia związanego ze skażeniem wód śródlądowych, stosuje się również rozwiązania określone w wojewódzkich planach zarządzania kryzysowego. Dotyczy to także zdarzeń innych niż transgraniczne oraz występujących poza dorzeczem Odry. Należy przy tym zaznaczyć, że MSWiA nie uczestniczy bezpośrednio w realizacji MPOA, w związku z czym MSWiA nie dysponuje informacją o szczegółowych rozwiązaniach i scenariuszach ujętych w tym dokumencie.
Zgodnie z przedstawionym stanowiskiem Rządowe Centrum Bezpieczeństwa (RCB) nie otrzymało wcześniej od właściwych urzędów wojewódzkich ani organów i podmiotów odpowiedzialnych za ochronę środowiska, bezpieczeństwo sanitarne lub gospodarkę wodną informacji o potencjalnym zagrożeniu transgranicznym związanym z odwałem Heřmanice.
Jednocześnie należy wskazać, że w przypadku wystąpienia zagrożenia związanego ze skażeniem Odry, które mogłoby stwarzać bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludności na znaczącym obszarze, możliwe jest wykorzystanie Alertu RCB. Mechanizm ten był wykorzystywany również w przypadku zagrożeń dotyczących Odry, m.in. w związku z występowaniem Prymnesium parvum (tzw. „złotej algi”).
Zgodnie z art. 21a ust. 1 ustawy o zarządzaniu kryzysowym ministrowie kierujący działami administracji rządowej, kierownicy urzędów centralnych oraz wojewodowie niezwłocznie informują Dyrektora RCB o zagrożeniu, które może skutkować wystąpieniem sytuacji kryzysowej na określonym obszarze, oraz o konieczności powiadomienia ludności o tym zagrożeniu. W związku z powyższym Alert RCB może zostać uruchomiony na podstawie informacji lub wniosku przekazanego do RCB przez właściwy organ lub podmiot. Podmiot wnioskujący wskazuje obszar, którego dotyczy zagrożenie, oraz przedstawia propozycję treści komunikatu. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, po otrzymaniu i analizie wniosku, podejmuje decyzję o rozpoczęciu kampanii ostrzegawczo-informacyjnej Alert RCB.
Ponadto informuję, że zgodnie z założeniami KPZK zadania związane z komunikacją społeczną realizują właściwi ministrowie oraz kierownicy urzędów centralnych – każdy w zakresie swojej właściwości.
Jednocześnie pragnę poinformować, zgodnie z informacjami przekazanymi przez PSP, że działania tej formacji w przypadku zagrożeń chemicznych i ekologicznych są prowadzone na podstawie obowiązujących zasad i procedur ratowniczych. Obejmują one m.in. wstępną ocenę zagrożenia na miejscu zdarzenia, ograniczanie skutków uwolnienia substancji niebezpiecznych oraz pobór próbek z wykorzystaniem potencjału Specjalistycznych Grup Ratownictwa Chemiczno-Ekologicznego. W przypadku zdarzeń związanych ze skażeniem wód, PSP może również wspierać działania właściwych organów i służb, m.in. przez udostępnianie łodzi, rozstawianie zapór i pomp oraz pobór próbek w miejscach trudno dostępnych. Działania te są prowadzone we współpracy z właściwymi instytucjami odpowiedzialnymi za ochronę środowiska i monitorowanie zagrożeń. Na terenie województw położonych w dorzeczu Odry funkcjonuje 13 Specjalistycznych Grup Ratownictwa Chemiczno-Ekologicznego, które dysponują specjalistycznym wyposażeniem oraz procedurami umożliwiającymi udział w działaniach związanych ze skażeniem wód lub występowaniem substancji niebezpiecznych. W przypadku zdarzenia na terytorium Republiki Czeskiej, którego skutki mogłyby oddziaływać na terytorium Polski, funkcjonują również mechanizmy współpracy transgranicznej. Ich podstawę stanowi m.in. Umowa między Rzecząpospolitą Polską oraz Republiką Czeską o współpracy i wzajemnej pomocy w przypadku katastrof, klęsk żywiołowych i innych nadzwyczajnych wydarzeń, podpisana 8 czerwca 2000 r. w Warszawie[4]. Umowa ta określa zasady wymiany informacji, wnioskowania o pomoc oraz współdziałania właściwych organów obu państw. Zasady te zostały uszczegółowione w dokumentach wykonawczych dotyczących współpracy służb ratowniczych, a na poziomie regionalnym także w porozumieniach zawieranych pomiędzy właściwymi organami i służbami po obu stronach granicy. Obejmują one m.in. wymianę informacji o zagrożeniach, wyznaczenie punktów kontaktowych, dysponowanie sił i środków oraz organizację wspólnych działań ratowniczych. Tym samym PSP dysponuje zarówno siłami i środkami do reagowania na zdarzenia chemiczne i ekologiczne, jak również mechanizmami umożliwiającymi współpracę ze stroną czeską w przypadku zdarzeń o charakterze transgranicznym.
Z informacji pozyskanych z właściwych urzędów wojewódzkich wynika, że po zdarzeniach na Odrze w 2022 r. zaktualizowano wojewódzkie plany zarządzania kryzysowego. Aktualizacje objęły m.in. opracowanie procedur reagowania na zanieczyszczenie wód powierzchniowych oraz wystąpienie zjawiska śnięcia ryb. Celem tych procedur jest zapewnienie sprawnego i skoordynowanego działania właściwych organów, służb i inspekcji w przypadku zdarzeń, które mogą negatywnie wpływać na jakość wód powierzchniowych lub ekosystem Odry. Przyjęte rozwiązania dotyczą również zagrożeń, których źródło znajduje się poza terytorium RP, jeżeli ich skutki mogą oddziaływać na obszar danego województwa, w tym zagrożeń pochodzących z terytorium Republiki Czeskiej. Jednocześnie, zgodnie z informacjami przekazanymi przez właściwe urzędy wojewódzkie, w ramach tych prac odwał Heřmanice nie był analizowany jako odrębne, potencjalne źródło zagrożenia dla Odry.
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, realizując zadania pozostające we właściwości ministra właściwego do spraw administracji publicznej, obsługuje proces zatwierdzania wojewódzkich planów zarządzania kryzysowego i ich aktualizacji, po zasięgnięciu opinii Dyrektora RCB. W celu zapewnienia jednolitego podejścia do opracowywania tych dokumentów, zostały wydane wytyczne wojewodom do wojewódzkich planów zarządzania kryzysowego. Jednocześnie to wojewoda, jako organ właściwy w sprawach zarządzania kryzysowego na terenie województwa, odpowiada za ocenę występujących zagrożeń oraz przygotowanie planu odpowiedniego do uwarunkowań danego województwa. Plan jest również uzgadniany z podmiotami, których zadania zostały w nim ujęte. W związku z tym uwzględnienie konkretnego scenariusza zagrożenia, w tym transgranicznego zanieczyszczenia Odry, powinno wynikać przede wszystkim z oceny zagrożeń dokonanej na poziomie województwa. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji nie zastępuje wojewody w tej ocenie ani nie przesądza o konieczności ujęcia w planie konkretnego źródła lub scenariusza zagrożenia.
Warto także wspomnieć o funkcjonowaniu Międzyresortowego Zespołu ds. Odry, który skupia przedstawicieli administracji rządowej i samorządowej, służb, inspekcji, straży, środowisko badawcze oraz organizacje pozarządowe. Prace ww. Zespołu są prowadzone przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska, a jego regularne spotkania pozwalają skutecznie monitorować i szybko reagować na wszelkiego rodzaju zagrożenia dla rzeki Odry.
Z poważaniem
z up. Wiesław Leśniakiewicz
Podsekretarz Stanu
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
[1] Dz. U. z 2026 r. poz. 574, z późn. zm.
[2] Dz. U. poz. 1907, z późn. zm.
[3] Dz. U. z 2025 r. poz. 645.
[4] Dz. U. 2004 Nr 36, poz. 325.