w sprawie praw i obowiązków wspólnoty szkolnej, ochrony nauczycieli oraz mediacji z rodzicami
Odpowiadający: minister edukacji Barbara Nowacka
Warszawa, 05-08-2026
Szanowny Panie Pośle,
w związku ze zwróceniem przez prezydenta RP Sejmowi do ponownego rozpatrzenia ustawy z 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw zapowiedziałam na początku lipca 2026 r., że w Ministerstwie Edukacji Narodowej oraz w kuratoriach oświaty powstaną struktury dedykowane zagadnieniom ochrony praw ucznia oraz upowszechnianiu informacji na temat uczniowskich praw i obowiązków. Szczegółowe informacje w tym zakresie zostaną podane do publicznej wiadomości.
Trwają ponadto analizy nad ewentualnym zaproponowaniem Radzie Ministrów wniesienia do laski marszałkowskiej projektu, który dotyczyłby wyłącznie katalogów praw i obowiązków ucznia (wraz ze zmianami w zakresie obowiązku wskazywania powodu usprawiedliwiania nieobecności) oraz dostępu do informacji o przebiegu kształcenia uczniów pełnoletnich. Na moment sporządzania niniejszej odpowiedzi nie została jednak podjęta decyzja w tym zakresie.
Jeśli taka decyzja zostanie podjęta, tak samo jak w przypadku pozostałych projektów aktów prawnych przygotowywanych przez ministra edukacji, zostaną przeprowadzone konsultacje publiczne, nie tylko te, o których mowa w Regulaminie pracy Rady Ministrów, ale też konsultacje m.in. w ramach spotkań członków kierownictwa MEN z poszczególnymi grupami społecznymi, w tym nauczycielami. MEN dysponuje ponadto narzędziami do przeprowadzania chociażby ankiet wśród użytkowników Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej (gdzie konta szkolne posiadają wszyscy uczniowie i nauczyciele dzięki integracji z Systemem Informacji Oświatowej), z czego skorzystało w toku prac nad zawetowaną ustawą, o którą pyta Pan Poseł (wówczas w ankiecie wzięło udział ok. 18 400 uczniów i nauczycieli z całej Polski).
Zgodnie z przepisami art. 63 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2026 r. poz. 515) nauczyciel, podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych na zasadach określonych w Kodeksie karnym. Organ prowadzący szkołę i dyrektor szkoły są obowiązani z urzędu występować w obronie nauczyciela, gdy ustalone dla nauczyciela uprawnienia zostaną naruszone.
W rozdziale XXIX Kodeksu karnego, zatytułowanym „Przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych oraz samorządu terytorialnego“, zawarte są następujące przepisy zapewniające ochronę funkcjonariuszom publicznym podczas lub w związku z pełnieniem przez nich obowiązków służbowych poprzez zaliczenie do czynów zabronionych:
Czyny te są ścigane z urzędu. Oznacza to, że organy ścigania (Policja, prokuratura) podejmują działania natychmiast po powzięciu informacji o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, bez potrzeby składania wniosku przez pokrzywdzonego. Osoba, która popełni jeden z ww. czynów zabronionych na szkodę nauczyciela, musi liczyć się ze zwiększoną odpowiedzialnością i surowszymi karami.
Niezależnie od powyższego, zgodnie z przepisami art. 7 ustawy – Karta Nauczyciela dyrektor szkoły odpowiedzialny jest w szczególności za zapewnienie bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę. Dyrektor szkoły obowiązany jest zatem do podejmowania działań przeciwdziałających aktom przemocy w szkole odpowiednio do rozpoznanych zagrożeń. Wszelkie zaistniałe sytuacje, w tym m.in. naruszenia nietykalności cielesnej nauczyciela, znieważenia, zastraszenia itp. nauczyciele powinni zgłaszać do dyrektora szkoły, który obowiązany jest do podjęcia działań odpowiednio do popełnionego czynu.
Jednocześnie, obecnie w Ministerstwie Edukacji Narodowej są rozważane różne możliwości zmiany przepisów mające na celu wzmocnienie ochrony nauczycieli w przypadku, gdy ustalone dla nauczyciela uprawnienia zostaną naruszone.
Obowiązki rodziców w zakresie spełniania przez dziecko obowiązku szkolnego/nauki reguluje art. 40 ustawy – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2026 r. poz. 820). Rodzice dziecka podlegającego obowiązkowi szkolnemu są obowiązani do:
Zgodnie z art. 40 ust. 2 cyt. ustawy rodzice dziecka podlegającego obowiązkowi nauki, na żądanie wójta gminy (burmistrza, prezydenta miasta), na terenie której dziecko mieszka, są obowiązani informować go o formie spełniania obowiązku nauki przez dziecko i zmianach w tym zakresie.
Dyrektorzy publicznych szkół podstawowych kontrolują spełnianie obowiązku szkolnego przez dzieci zamieszkałe w obwodach tych szkół, a gmina kontroluje spełnianie obowiązku nauki przez młodzież zamieszkałą na terenie tej gminy, w tym odpowiednio:
Wójt gminy (burmistrz, prezydent miasta) jest obowiązany przekazywać dyrektorom publicznych szkół podstawowych na obszarze gminy informacje o aktualnym stanie i zmianach w ewidencji dzieci i młodzieży w wieku 3-18 lat.
Szczegółowe ustalenia dotyczące nieobecności i sposobu jej usprawiedliwiania określa statut szkoły. Zgodnie z art. 98 ust. 1 pkt 17 ustawy – Prawo oświatowe statut szkoły zawiera prawa i obowiązki uczniów, w tym przypadki, w których uczeń może zostać skreślony z listy uczniów szkoły. Najdalej idącą sankcją za nieprzestrzeganie statutu szkoły i rażące naruszenie obowiązków ucznia, do których należy również systematyczne uczęszczanie na zajęcia, jest skreślenie ucznia z listy uczniów danej szkoły (czy w przypadku ucznia objętego obowiązkiem szkolnym – przeniesienie do innej szkoły).
Pojedyncze nieobecności dziecka usprawiedliwiane przez rodziców z innych powodów niż choroba nie stanowią przesłanki do wszczynania procedury dotyczącej niespełniania obowiązku szkolnego/nauki ani nie są naruszeniem obowiązków ucznia. Niemniej długotrwały brak kontaktu z dzieckiem czy rodzicami nieobecnego dziecka jest zawsze bardzo niepokojącym sygnałem i zobowiązuje dyrektorów szkół do podjęcia działań w celu zdiagnozowania przyczyn absencji ucznia.
Warto w tym miejscu przypomnieć, że w prawie polskim niespełnianie obowiązku szkolnego/nauki przez ucznia podlega już teraz rygorom przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Rolą organu egzekucyjnego jest doprowadzenie do wykonania obowiązku. Niemniej, cała procedura egzekucyjna w sytuacji niespełniania obowiązku szkolnego/nauki jest wieloetapowym postępowaniem, mającym na celu faktyczną realizację prawa do nauki, a nie tylko objęcie rodziców sankcjami z uwagi na niedopełnienie formalności czy wypełnienie obowiązków ewidencyjnych przez dyrektora szkoły i gminę.
W odniesieniu do współpracy rodziców ze szkołą należy wskazać, że obowiązujący system prawa opiera relacje pomiędzy szkołą a rodzicami na zasadzie partnerstwa. Rodzice uczestniczą w życiu szkoły poprzez rady rodziców oraz korzystają z licznych uprawnień wynikających z przepisów Prawa oświatowego. Jednocześnie ustawodawca nie wprowadził generalnego obowiązku aktywnej współpracy rodziców ze szkołą, uznając, że jakość tej współpracy powinna być budowana przede wszystkim na dialogu, wzajemnym zaufaniu i odpowiedzialności wszystkich uczestników procesu wychowania i kształcenia, a nie wyłącznie na instrumentach prawnych.
Zgodnie z art. 84 ust. 1 ustawy – Prawo oświatowe, rada rodziców, będąca reprezentantem ogółu rodziców, może występować z wnioskami i opiniami do dyrektora szkoły, rady pedagogicznej, organu prowadzącego oraz organu sprawującego nadzór pedagogiczny we wszystkich sprawach dotyczących szkoły. Ponadto rada rodziców uchwala m.in. program wychowawczo-profilaktyczny szkoły, opiniuje program i harmonogram poprawy efektywności kształcenia lub wychowania (jeżeli został opracowany), a także projekt planu finansowego szkoły składany przez dyrektora.
Odnosząc się do kwestii reagowania na przemoc, należy wskazać, że obowiązujące przepisy nie przewidują odrębnego katalogu obowiązków rodziców odnoszących się do zgłaszania lub podejmowania określonych działań w przypadku wystąpienia przemocy. Ustawodawca przyjął rozwiązanie, zgodnie z którym obowiązki rodziców wynikają z ich odpowiedzialności za wychowanie i dobro dziecka, natomiast szczegółowe obowiązki związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom oraz podejmowaniem interwencji w sytuacjach zagrożenia zostały przypisane szkołom i innym właściwym podmiotom. W ocenie Ministerstwa Edukacji Narodowej obecnie obowiązujące przepisy zapewniają odpowiednie ramy prawne do współdziałania rodziców i szkoły w sytuacjach wymagających interwencji.
Jednocześnie warto wskazać, że zapewnienie uczniom bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki należy do zadań systemu oświaty (art. 1 pkt 14 ustawy – Prawo oświatowe), a realizacja tego zadania spoczywa na dyrektorze szkoły oraz nauczycielach zgodnie z przepisami ustawy – Prawo oświatowe oraz przepisami wykonawczymi dotyczącymi bezpieczeństwa i higieny w szkołach. W przypadku podejrzenia przemocy domowej przedstawiciele oświaty podejmują działania na zasadach określonych w ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, w tym uczestniczą w procedurze „Niebieskie Karty“.
Przepisy ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, którą znowelizowano ustawą z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw, tzw. ustawą Kamilka, dotyczą szczególnej ochrony małoletnich przed przemocą.
Obowiązujące regulacje zapewniają instrumenty służące realizacji obowiązku szkolnego oraz ochronie bezpieczeństwa uczniów, natomiast doskonalenie współpracy pomiędzy szkołą i rodzicami pozostaje jednym z priorytetów działań o charakterze organizacyjnym i wychowawczym.
W 2026 roku minister sprawiedliwości powołał Zespół do spraw rozwoju alternatywnych metod rozwiązywania sporów. Jednym z zadań Zespołu jest opracowanie projektu aktu prawnego określającego ustrój samorządu mediatorów i zasady jego działania, a także zakres spraw kierowanych do obligatoryjnej mediacji. Utworzenie samorządu mediatorów daje w przyszłości gwarancje, że ewentualne przeniesienie mediacji także na obszar oświaty zapewni w pełni profesjonalną kadrę takiej metody rozwiązywania konfliktów.
W zakresie mediacji ministrem właściwym jest minister sprawiedliwości, a minister edukacji prowadzi z nim współpracę w tym wymiarze. Niemniej, Ministerstwo Edukacji Narodowej już podejmuje w jednostkach systemu oświaty wiele działań szkoleniowych podnoszących kompetencje komunikacyjne i dydaktyczne nauczycieli i rodziców w zakresie mediacji szkolnych i rówieśniczych.
Mediacje szkolne i rówieśnicze to istotny sposób rozwiązywania sytuacji konfliktowych, trudnych i kryzysowych w każdej szkole i placówce, która chce zbudować klimat sprzyjający zdrowiu psychicznemu dzieci młodzieży.
Aby wypracować standardy mediacji dedykowane szkołom, minister edukacji w ramach Narodowego Programu Zdrowia, dzięki otwartym konkursom ofert zlecił organizacjom pozarządowym zadania z zakresu zdrowia publicznego pn.:
Dzięki tym zadaniom powstały projekty i materiały, które uwzględniają specyfikę pozytywnej komunikacji w klasach młodszych oraz mediacji szkolnych w klasach starszych, a przy ich tworzeniu wykorzystane zostało podejście: C. Rogersa, Marshalla B. Rosenberga oraz praktycznych działań opisywanych przez Adele Faber i Elaine Mazlish. Powstałe materiały obejmują m.in. następujące zagadnienia:
Jednocześnie warto dodać, że zadania wychowawcze szkoły zostały określone w podstawie programowej kształcenia ogólnego i są zadaniami obowiązkowymi do realizacji w każdej szkole. Sposób i metoda ich realizacji przez nauczycieli ma duży wpływ na kształtowanie właściwych postaw uczniów i minimalizację zachowań niepożądanych.
Regulacje dotyczące organizacji szkoły oraz zasad bezpieczeństwa uczniów określa statut szkoły. Dyrektor odpowiadający za bezpieczeństwo uczniów powinien stworzyć skuteczne mechanizmy eliminowania zagrożeń na terenie szkoły.
Ponadto, Ośrodek Rozwoju Edukacji na swojej stronie internetowej upowszechnia informacje dotyczące rekomendowanych programów promocji zdrowia i profilaktyki zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży. Programy te posiadają skuteczność potwierdzoną badaniami ewaluacyjnymi. W poszukiwaniu rozwiązań i sposobów na nauczanie i kształtowanie postaw uczennic i uczniów pomocna jest kontynuacja szkoleń i doskonalenie nauczycieli w zakresie wsparcia w rozwiązywaniu sytuacji trudnych, konfliktowych i mediacji.
Ośrodek prowadzi też doskonalenie zawodowe nauczycieli dotyczące kompetencji profilaktycznych oraz przygotowuje dla nich materiały informacyjno-edukacyjne z tematyki zdrowia psychicznego, które są udostępnione do bezpłatnego pobrania ze strony internetowej Ośrodka. W zakładce Wychowanie i profilaktyka znajduje się szereg bezpłatnych materiałów, m.in. na temat kryzysu dorastania, ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży w szkole, depresji, zaburzeń tikowych, czy zaburzeń lękowych.
Należy zaznaczyć, że została także uruchomiona sieć Mediacje w oświacie. Platforma została stworzona z myślą o mediatorach, nauczycielach, pedagogach, psychologach, dyrektorach, koordynatorach ds. mediacji i wszystkich, którzy wspierają ideę mediacji w środowisku edukacyjnym. Ma posłużyć jako centralne miejsce do:
Od 19 grudnia 2024 r. MEN realizuje zapisy umowy partnerskiej dla projektu w ramach Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego (FERS). Projekt ma na celu opracowanie i przetestowanie metody wsparcia rówieśniczego z udziałem: koordynatorów (psychologów i pedagogów szkolnych) oraz schoolworkerów (uczniów). Podstawową rolą tych ostatnich jest identyfikacja rówieśników potrzebujących pomocy, przeprowadzanie z nimi rozmów, a przede wszystkim – zgłaszanie zaobserwowanego problemu osobie koordynującej. Klimat otwartości i empatii budowany przez rówieśników lepiej bowiem motywuje do sięgania po pomoc.
Ustawa z 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw, która została zawetowana przez prezydenta RP, zawierała propozycję dodania do ustawy – Prawo oświatowe art. 42c, który zawierał katalog działań wychowawczych stosowanych najpierw, a także katalog i procedurę wymierzania kar stosowanych, gdy działania wychowawcze okazałyby się niewystarczające. W tychże katalogach przewidywano m.in. rozmowę, kontrakt wychowawczy, obowiązek przeproszenia czy naprawienia wyrządzonej szkody. Z uwagi na zwrócenie tej ustawy Sejmowi do ponownego rozpatrzenia katalogi te nie wejdą w życie.
Jeśli działania wychowawcze wobec uczniów nie przynoszą zakładanych efektów w postaci poprawy zachowania, obowiązujące regulacje przewidują możliwość objęcia ucznia pomocą psychologiczno-pedagogiczną. Za organizację pomocy psychologiczno-pedagogicznej odpowiada dyrektor szkoły, natomiast realizują ją nauczyciel, wychowawcy grup wychowawczych oraz nauczyciele specjaliści, w szczególności psycholodzy, pedagodzy oraz terapeuci, we współpracy z rodzicami, poradniami psychologiczno-pedagogicznymi, organami prowadzącymi i instytucjami działającymi na rzecz wsparcia dzieci i młodzieży.
Organizowanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej dla dzieci i uczniów znajdujących się w sytuacji kryzysu rodzinnego wymaga – w uzasadnionych przypadkach – także współpracy z sądami rodzinnymi, kuratorami sądowymi i jednostkami pomocy społecznej, przy zachowaniu zasad ochrony danych osobowych oraz nadrzędności dobra dziecka. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna udzielana jest przede wszystkim w toku bieżącej pracy z dzieckiem/uczniem poprzez dostosowanie metod i form pracy, wsparcie emocjonalne oraz działania interwencyjne. Może być również realizowana w formie m.in. zajęć rozwijających kompetencje emocjonalno-społeczne, zajęć specjalistycznych (w tym korekcyjno-kompensacyjnych, logopedycznych, rozwijających kompetencje emocjonalno-społeczne oraz innych zajęć o charakterze terapeutycznym), konsultacji, warsztatów oraz porad dla uczniów, rodziców i nauczycieli. W przypadku dzieci doświadczających kryzysu rodzinnego kluczowe znaczenie ma szybka i dostępna pomoc specjalistyczna.
Nie należy ponadto zapominać o tym, że oprócz standardowych działań wychowawczych i kar określonych w statucie danej szkoły, a także procedury objęcia ucznia pomocą psychologiczno-pedagogiczną system oświaty przewiduje dla dyrektora szkoły oraz nauczycieli wsparcie m.in. w postaci:
Ministerstwo Edukacji Narodowej nie traktuje rady rodziców, samorządu uczniowskiego i rady szkoły jako organów o wyłącznie formalnym charakterze. Przepisy prawa oświatowego przyznają im konkretne kompetencje, dzięki którym mają realny wpływ na funkcjonowanie szkoły. Oznacza to, że MEN nie nakłada na nie pozornych obowiązków, lecz tworzy warunki do rzeczywistego uczestnictwa w zarządzaniu życiem szkolnym.
Rodzice wraz z uczniami i nauczycielami tworzą środowisko szkolne działające na rzecz wspólnego dobra danej szkoły, stałego budowania i doskonalenia warunków kształcenia i wychowania. Rada rodziców reprezentuje ogół rodziców uczniów, a jej działalność jest uregulowana prawem oświatowym. To rodzice uczniów danego oddziału szkoły decydują, kto z nich będzie zasiadał w radzie rodziców oraz podejmował decyzje dotyczące realizacji zadań dla społeczności szkolnej zgodnie z uchwalonym przez daną radę regulaminem.
Rada rodziców posiada określone obowiązki i uprawnienia, w tym m.in.: może występować do dyrektora szkoły i innych organów szkoły lub placówki, organu prowadzącego szkołę lub placówkę oraz organu sprawującego nadzór pedagogiczny z wnioskami i opiniami we wszystkich sprawach szkoły lub placówki; uchwala w porozumieniu z radą pedagogiczną program wychowawczo-profilaktyczny szkoły lub placówki; ma możliwość gromadzenia funduszy na wspieranie działalności statutowej szkoły. Są to kompetencje, które mają bezpośredni wpływ na jakość pracy placówki.
Przepisy art. 85 ustawy – Prawo oświatowe regulują z kolei zasady działalności samorządu uczniowskiego. Może on przedstawić radzie szkoły lub placówki, radzie pedagogicznej oraz dyrektorowi wnioski i opinie we wszystkich sprawach szkoły lub placówki, a w szczególności dotyczących realizacji podstawowych praw uczniów. Samorząd uczniowski może też ze swojego składu wyłonić radą wolontariatu.
Zgodnie z art. 80 ust. 1 ww. ustawy z kolei w szkołach i placówkach mogą działać rady szkół i placówek, natomiast w branżowym centrum umiejętności działa rada branżowego centrum umiejętności.
Rada szkoły może uchwalać statut szkoły, opiniować plan finansowy, występować z wnioskami dotyczącymi organizacji pracy szkoły oraz oceniać jej działalność. Dzięki temu uczestniczy w podejmowaniu strategicznych decyzji. W szkołach i placówkach, w których rada ta nie została utworzona, jej zadania rady wykonuje rada pedagogiczna.
MEN wspiera działalność ww. organów poprzez tworzenie przepisów gwarantujących ich istnienie, określenie ich kompetencji oraz promowanie współpracy wszystkich uczestników społeczności szkolnej. Dzięki temu rodzice, uczniowie, uczennice i nauczyciele mają zapewnione narzędzia do rzeczywistego wpływu na funkcjonowanie szkoły.
Z wyrazami szacunku
Barbara Nowacka
Minister Edukacji