w sprawie problemów z uzyskaniem emerytury pomostowej przez osoby pracujące przed 2009 r. w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Sebastian Gajewski
Warszawa, 28-03-2024
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację, znak: K10INT1862 pani posłanki Barbary Bartuś w sprawie problemów z uzyskaniem emerytury pomostowej przez osoby pracujące przed 2009 r. w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, proszę o przyjęcie poniższych wyjaśnień.
Emerytura pomostowa została przewidziana dla osób wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, określone w art. 3 ust. 1-3 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych[1] i jej załącznikach nr 1 i 2.
Prace w szczególnych warunkach, zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych, to prace związane z czynnikami ryzyka (wymienionymi w ust. 2 art. 3 tejże ustawy), które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej, stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku (wykaz prac w szczególnych warunkach określa zał. nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych).
Prace o szczególnym charakterze zaś, zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych, to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się (wykaz prac o szczególnym charakterze określa zał. nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych).
Wyraźnie trzeba jednak podkreślić, że ustawa o emeryturach pomostowych nie dotyczy problematyki pracy w warunkach oddziaływania:
Zgodnie z Kodeksem pracy (art. 15 i 207 § 2), na pracodawcy ciąży obowiązek zapewnienia pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, tzn. takich, w których poziom ryzyka zdrowotnego odpowiada co najmniej wymaganiom prawnym, czyli jest dopuszczalny, w tym nie są przekroczone wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych.
Należy jednakże zwrócić uwagę, że ustawodawca, mając na względzie ochronę interesów osób ubezpieczonych, które wykonywały przed dniem 1 stycznia 2009 r. pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych[2] (a więc również rodzaje prac, które zostały wymienione w interpelacji), w ustawie o emeryturach pomostowych wprowadził instytucję rekompensat.
Zgodnie z art. 2 pkt 5 ustawy o emeryturach pomostowych, rekompensata, to odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze dla osób, które nie mają ustalonego decyzją prawomocną prawa do emerytury pomostowej.
Przepis art. 21 ustawy o emeryturach pomostowych doprecyzowuje, że rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy emerytalnej, wynoszący co najmniej 15 lat (okres ten musi w całości przypadać przed dniem 1 stycznia 2009 r.). Rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie przepisów ustawy emerytalnej lub przepisów odrębnych.
Rekompensata, obliczana według wzoru określonego w art. 22 ustawy o emeryturach pomostowych, przyznawana jest na wniosek ubezpieczonego o emeryturę, w formie dodatku do kapitału początkowego, o którym mowa w art. 173 i art. 174 ustawy emerytalnej (art. 23 ustawy o emeryturach pomostowych).
Przyznanie rekompensaty jest możliwe tylko wówczas, gdy do wniosku o emeryturę ubezpieczony dołączy odpowiednią dokumentację, potwierdzającą fakt wykonywania przez okres co najmniej 15 lat przed dniem 1 stycznia 2009 r. pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 32 ustawy emerytalnej.
Przechodząc z kolei do przytoczonej w interpelacji regulacji art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych pragnę wskazać, że jest ona prawidłowa i jasna. Jej celem bowiem była ochrona interesów tych ubezpieczonych, którzy wykonywali rodzaje prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, wymienionych w zał. nr 1 i 2 do ustawy o emeryturach pomostowych jeszcze przed wejściem w życie tej ustawy, tj. przed dniem 1 stycznia 2009 r.
Przy ubieganiu się o ustalenie prawa do emerytury pomostowej na podstawie ww. art. 49, do potwierdzania szczególnego stażu pracy, powinny być wykorzystywane postanowienia art. 51 ustawy o emeryturach pomostowych, zgodnie z którym płatnik składek jest zobowiązany do wystawiania zaświadczeń o okresach pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3, za okresy przypadające przed dniem 1 stycznia 2009 r.
Należy ponadto podkreślić, że prawidłowość działania organów rentowych w postępowaniu o ustalenie prawa do emerytury pomostowej, w tym na podstawie art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych, może zostać skontrolowana w sądowym postepowaniu odwoławczym.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
[1] Dz. U. z 2023 r. poz. 164, z późn. zm.
[2] W zw. z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8 poz. 43, z późn. zm.)