Odpowiedź na interpelację nr 1902

w sprawie likwidacji prac domowych w szkołach podstawowych

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer

Warszawa, 02-04-2024

Szanowne Panie Poseł,

w związku z interpelacją z 15 marca 2024 r. w sprawie likwidacji prac domowych w szkołach podstawowych uprzejmie informuję, co następuje.

Rozporządzenie Ministra Edukacji zmieniające rozporządzenie w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych wprowadza zmiany w zakresie prac domowych polegające na:

1. niezadawaniu przez nauczycieli uczących w klasach I–III szkoły podstawowej pisemnych (z wyłączeniem ćwiczeń rozwijających motorykę małą) i praktyczno-technicznych prac domowych do wykonania przez ucznia w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych;
2. braku obowiązku wykonania przez uczniów klas IV–VIII szkoły podstawowej pisemnych i praktycznych prac domowych zadawanych przez nauczyciela do wykonania w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych oraz nieocenianiu wykonania albo niewykonania tej pracy domowej przez ucznia.

Powyższe zmiany wejdą w życie w z dniem 1 kwietnia 2024 r.

Projekt tego rozporządzenia 26 stycznia 2024 r. został przekazany do uzgodnień międzyresortowych oraz konsultacji publicznych. Konsultacje publiczne projektu trwały do 26 lutego 2024 r.

Projekt został skierowany do zaopiniowania m.in. przez 17 reprezentatywnych organizacji związkowych w trybie przewidzianym w ustawie z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. 2022 poz. 854), 5 reprezentatywnych organizacji pracodawców w trybie przewidzianym w ustawie z dnia 23 maja 1991 r. o organizacjach pracodawców (Dz. U. 2022 poz. 97) i 31 partnerów społecznych – organizacji oświatowych.

Został on też udostępniony w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej Rządowego Centrum Legislacji w serwisie Rządowy Proces Legislacyjny zgodnie z § 52 ust. 1 uchwały nr 190 Rady Ministrów z dnia 29 października 2013 r. – Regulamin pracy Rady Ministrów (M.P. 2022 poz. 348) oraz na stronie internetowej Ministerstwa Edukacji Narodowej^[1] wraz z adresem e-mail, na który każdy zainteresowany może przesłać opinię na temat proponowanych zmian.

Informuję ponadto Panie Poseł, że w związku z uwagami i propozycjami zgłoszonymi do MEN w sprawie przedmiotowego projektu rozporządzenia w ramach konsultacji publicznych i opiniowania projekt został zmodyfikowany. Określenie „prace praktyczne“ zostało doprecyzowane i zastąpione określeniem „prace praktyczno-techniczne“, druga modyfikacja dotyczy dopuszczenia zadawania przez nauczycieli w klasach I–III szkoły podstawowej prac domowych usprawniających tzw. motorykę małą.

Oznacza to, że ograniczeniu podlegać będzie zadawanie pisemnych i praktyczno-technicznych prac domowych jedynie w klasach I–III szkoły podstawowej (przy pozostawieniu możliwości zadawania prac w zakresie ćwiczeń usprawniających motorykę małą). W klasach IV–VIII nauczyciele nadal będą mogli zadawać tego rodzaju prace domowe według własnego uznania, z tym że uczeń zamiast oceny otrzyma informację zwrotną na temat wykonania pracy domowej.

Zmiany dotyczące wybranych rodzajów prac domowych (prace pisemne i praktyczno-techniczne), proponowane w odniesieniu do szkoły podstawowej, mają związek z obserwowaną od wielu lat praktyką zadawania uczniom nadmiernej liczby zadań do wykonania w czasie wolnym od zajęć dydaktyczno-wychowawczych. Sygnały i argumenty krytykujące ich nadużywanie, szczególnie w odniesieniu do edukacji młodszych dzieci, pojawiały się nie tylko w dyskusji publicznej, ale mają także wyraźne odzwierciedlenie i potwierdzenie w korespondencji rodziców i uczniów kierowanej do Ministerstwa Edukacji Narodowej. Potwierdzenie takiego stanu rzeczy można odnaleźć również w danych pochodzących z projektu PIRLS 2021 – badania kompetencji czytelniczych uczniów IV klasy szkoły podstawowej. Większość rodziców, których dzieci brały udział w tym pomiarze, wyraziła przekonanie, że prac domowych zadaje się zbyt dużo. Z analizy porównawczej rezultatów badania PIRLS w 2016 r. i 2021 r. wynika również, że problem ten zaczęli dostrzegać również nauczyciele – odnotowano bowiem, że wolumen prac domowych zadawanych czwartoklasistom zaczął spadać.

Odnośnie do kwestii zmiany sposobu pracy szkoły dokonywanej w trakcie roku szkolnego uprzejmie wyjaśniam, że nie jest to zmiana działająca na niekorzyść uczniów ani taka, która istotnie dokładałaby im dodatkowych obowiązków. Przeciwnie, ma ona na celu zmniejszenie ich nadmiernego obciążenia. Ewentualne konsekwencje proponowanej zmiany dotyczyć będą raczej nauczycieli, którzy powinni zmodyfikować metody pracy i sposoby sprawdzania wiadomości i umiejętności uczniów.

Przygotowując propozycje zmian ministerstwo analizowało również rozwiązania przyjęte w tym zakresie w innych krajach, a także wnioski z badań edukacyjnych. Ich wyniki wskazują jednoznacznie, że jeśli istnieją ograniczenia swobody zlecenia prac domowych, to dotyczą one uczniów szkół podstawowych.

Raport Instytutu Badań Edukacyjnych pt. Prace domowe. Wyniki badań dotyczących prac domowych i ich efektywności edukacyjnej^[2] omawia szczegółowo kwestię efektywności zadawania prac domowych. Kluczowe wnioski z ww. raportu wskazują, że:

• Obciążenie polskich uczniów związane z pracami domowymi jest nieco większe niż przeciętnie w innych krajach, chociaż zmniejszyło się w ostatnich latach.
• Nauczyciele uznają prace domowe za nieodłączny element edukacji i zazwyczaj regularnie je zadają.
• Co trzeci rodzic uważa, że prac domowych jest zbyt dużo i że jego dziecko nie potrafi ich odrabiać samodzielnie.
• W polskich szkołach podstawowych większa częstotliwość zadawania prac domowych i dłuższy czas poświęcany na ich wykonanie nie prowadzi do większego przyrostu wiedzy i umiejętności uczniów.
• Efektywność pracy domowej zależy od jej jakości, a nie jej częstotliwości i intensywności.
• Lepsze rezultaty przynoszą prace domowe, które nie wymagają od ucznia sięgania po pomoc innych osób, mają jasny dla niego cel i są dopasowane do jego poziomu umiejętności, potrzeb i zainteresowań.
• Efektywności zadań domowych sprzyja przekazywanie uczniowi informacji zwrotnej związanej z wykonaną pracą, natomiast nie sprzyja ich efektywności wystawianie stopni szkolnych.

Napływające od lat do Ministerstwa Edukacji Narodowej zgłoszenia o nadmiernym obciążeniu uczniów pracami domowymi wskazują, że dotychczasowe rozwiązanie polegające na tym, że szkoły same decydowały o szczegółowych warunkach i sposobie oceniania wewnątrzszkolnego, w tym o tym czy wśród nich stosować ocenianie prac domowych, nie zdaje egzaminu. Również wyjaśnienia udzielane przez MEN w tej kwestii, podkreślające że liczba i zakres prac domowych powinny być dostosowane do wieku i możliwości psychofizycznych uczniów, nie odnoszą skutku.

Również rzecznik praw obywatelskich w swoim wystąpieniu do ministra edukacji narodowej z 21 stycznia 2019 r. (sygnatura VII.501.68.2018.AT) podkreślał problem napływających skarg od rodziców uczniów, którzy zgłaszają nadmierne obciążenie ich dzieci pracami domowymi oraz zwrócił się do MEN z prośbą o podjęcie działań w tej kwestii.

Nadmierna liczba prac domowych w polskich szkołach jest przedmiotem dyskusji w kontekście ich niekorzystnego wpływu na dobrostan psychiczny, społeczny, a nawet fizyczny uczniów. Badania pokazały, że nadmiar prac domowych nie przekłada się na efektywność procesu edukacyjnego i wyniki osiągane przez uczniów. W edycji 2012 r. międzynarodowego badania PISA, diagnozującego poziom umiejętności w czytaniu, matematyce i naukach przyrodniczych, zapytano uczniów (w wieku 15 lat) m.in. o prace domowe. Odpowiedzi w Polsce wskazywały, że zajmują one 6,6 godziny tygodniowo. Dla porównania, studenci w Finlandii i Korei zadeklarowali, że poświęcają mniej niż trzy godziny tygodniowo na odrabianie zadań domowych. Skrajnym przypadkiem są uczniowie z Szanghaju, którzy deklarują poświęcanie aż 14 godzin tygodniowo na prace domowe. Doświadczenia międzynarodowe są więc zróżnicowane. Niemniej, biorąc pod uwagę to, że średnia liczba godzin poświęconych na prace domowe w krajach OECD to około 5 godzin, można uznać, że polscy uczniowie poświęcają średnio około 1,5 godziny więcej na prace domowe niż uczniowie innych krajów OECD.

Ministerstwo Edukacji Narodowej, proponując uregulowanie prawne tej kwestii, zaproponowało zmiany dotyczące wybranych rodzajów prac domowych, mając na uwadze poniższe aspekty:

1. Nadmiar obciążenia: Zbyt duża liczba prac domowych może prowadzić do nadmiernego obciążenia uczniów, co może negatywnie wpływać na ich zdrowie psychiczne i fizyczne. Praca domowa zajmuje czas, który uczniowie mogliby przeznaczyć na odpoczynek, aktywność fizyczną, czas z rodziną, kontakty z rówieśnikami, rozwijanie własnych zainteresowań czy zajęcia pozaszkolne.
2. Nierówności społeczne: Nie wszyscy uczniowie mają równe szanse i możliwości wykonania prac domowych. Uczniowie z ograniczonym dostępem do zasobów edukacyjnych, takich jak dostęp do internetu, materiałów czy wsparcia rodziny, mogą mieć utrudnioną możliwość wykonania zadań domowych na odpowiednim poziomie, co może prowadzić do pogłębiania nierówności społecznych i niekorzystnie wpływać na osiągane wyniki w nauce – nauczyciele często oceniają jedynie efekty pracy, które mogą różnić się ze względu na dostęp ucznia do odpowiednich zasobów. Istotne jest, że w każdym kraju uczestniczącym w badaniu PISA 2012 r. stwierdzono, że uczniowie uprzywilejowani społeczno-ekonomicznie poświęcają zadaniom domowym średnio o 1,6 godziny więcej niż uczniowie o niższym statusie społeczno-ekonomicznym.
3. Brak dowodów na efektywność: Pomimo powszechnego przekonania, że praca domowa przyczynia się do lepszych wyników edukacyjnych, badania wskazują na mieszane rezultaty. Niektóre badania sugerują, że praca domowa może być mało skuteczna w poprawianiu osiągnięć uczniów, a nawet może mieć negatywny wpływ na ich motywację i zainteresowanie nauką.
4. Wysoki poziom stresu: Praca domowa może być źródłem stresu i presji dla uczniów, szczególnie jeśli mają oni liczne obowiązki pozaszkolne czy problemy rodzinne. Nadmiar prac domowych może prowadzić do chronicznego stresu, który negatywnie wpływa na zdrowie psychiczne uczniów, szczególnie wówczas, gdy uczeń nie potrafi samodzielnie wykonać/rozwiązać zadania i nie ma w tym zakresie wsparcia. Stres i przeciążenia generują także zadania, które wykraczają poza możliwości (w tym możliwości poznawcze) danego ucznia.

Przedstawiając powyższe, należy również podkreślić, że wprowadzone rozporządzeniem zmiany nie oznaczają zniesienia obowiązku uczenia się w domu, tj. nauki czytania w przypadku najmłodszych uczniów, czytania lektur, przyswojenia określonych treści, słówek itp. Zmiana ta ma na celu jedynie ograniczenie zadawania pisemnych i praktyczno-technicznych prac domowych. Miejscem, w którym uczniowie, zwłaszcza młodsi, powinni zdobywać wiedzę i umiejętności, jest przede wszystkim szkoła.

Z poważaniem

Z upoważnienia Ministra Edukacji
Katarzyna Lubnauer
Sekretarz Stanu

^[1] Pod adresem: https://www.gov.pl/web/edukacja/prace-domowe-i-srednia-ocen-w-szkolach-publicznych-projekt-nowelizacji-rozporzadzenia-ministra-edukacji-skierowany-do-konsultacji-i-uzgodnien.

^[2] Zamieszczony na stronie internetowej IBE pod adresem: https://ibe.edu.pl/index.php/pl/publikacje-przygotowanie-i-realizacja-miedzynarodowych-badan?view=article&id=2278:prace-domowe-wyniki-badan-dotyczacych-prac-domowych-i-ich-efektywnosci-edukacyjnej&catid=116