Odpowiedź na interpelację nr 1907

w sprawie składek ZUS z tytułu umów artystów wykonawców na przykładzie Teatru Muzycznego Capitol we Wrocławiu

Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Sebastian Gajewski

Warszawa, 07-05-2024

Szanowny Panie Marszałku,

w odpowiedzi na pismo Pana Marszałka, znak: K10INT1907, przekazujące interpelację pana posła Bogdana Zdrojewskiego w sprawie składek ZUS z tytułu umów artystów wykonawców na przykładzie Teatru Muzycznego Capitol we Wrocławiu, w oparciu o stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uprzejmie informuję, co następuje.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych działa na podstawie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych[1]. Ustawa ta wymienia tytuły do ubezpieczeń społecznych, którymi są m.in. wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy, w ramach umowy zlecenia czy umowy o świadczenie usług[2]. Takim tytułem nie jest natomiast wykonywanie umowy o dzieło[3].

W oparciu o przepisy Kodeksu cywilnego[4] i orzecznictwo sądowe[5] można ustalić cechy charakterystyczne dla umów o dzieło, odróżniające je od umów zlecenia czy umów o świadczenie usług. Charakter prawny umowy określa bowiem nie tylko sama nazwa umowy, ale przede wszystkim jej treść, a także warunki i okoliczności towarzyszące jej wykonywaniu. Jako najistotniejsze cechy określające umowy o dzieło należy wskazać:

  1. Przedmiot umowy – zobowiązanie do wykonania oznaczonego dzieła rozumianego jako osiągnięcie określonego, zindywidualizowanego rezultatu w postaci materialnej lub niematerialnej. Wykonanie dzieła najczęściej przybiera postać wytworzenia rzeczy, lecz może także polegać na dokonaniu zmian w rzeczy już istniejącej, jej naprawieniu, przerobieniu lub uzupełnieniu albo na rozbudowie rzeczy, połączeniu z innymi rzeczami, dodaniu części składowych lub przynależności. Przyjmuje się, że rezultat, na który umawiają się strony, powinien mieć byt samoistny, obiektywnie osiągalny i pewny. Nie powinno być uznane za dzieło coś, co nie odróżnia się w żaden sposób od innych występujących na danym rynku rezultatów pracy, gdyż wówczas zatraciłoby swój indywidualny charakter dzieła. Dzieło powinno być wyrazem kreatywności i umiejętności. Na pierwszy plan wysuwa się zatem zobowiązanie wykonawcy umowy o dzieło nie do samego działania, lecz do uzyskania określonego dzieła jako rezultatu tego działania. W przypadku umowy zlecenia przedmiotem jest zobowiązanie do wykonywania określonych czynności (szeregu powtarzających się czynności) bez względu na to, jaki rezultat czynność ta przyniesie, jest cechą charakterystyczną dla umów zlecenia.
  2. W umowie o dzieło – przyjmujący zamówienie odpowiada za osiągnięcie rezultatu bądź brak osiągnięcia umówionego rezultatu, do którego się zobowiązał bez względu na to, czy dołożył należytej staranności przy jego wykonywaniu. Ryzyko obciąża przyjmującego zamówienia. W umowie zlecenia – zleceniobiorca odpowiada za brak należytej staranności przy wykonywaniu czynności, a nie za ich wynik. W umowie zlecenia ryzyko nieosiągnięcia rezultatu obciąża zleceniodawcę. Zleceniobiorca nie odpowiada za brak rezultatu, do którego miały doprowadzić podejmowane czynności, o ile zleceniobiorcy nie można przypisać zarzutu braku należytej staranności.
  3. W umowie o dzieło rezultat, do którego osiągnięcia zobowiązuje się przyjmujący zamówienie, powinien być przy spełnieniu określonych warunków obiektywnie pewny. W przypadku umowy zlecenia – brak jest pewności, czy czynności, do których zobowiązał się zleceniobiorca, doprowadzą do zamierzonego rezultatu.
  4. Wykonywanie powtarzalnych, odtwórczych czynności bądź wykonywanie tych czynności w sposób ciągły lub zespołowy jest właściwe dla umów zlecenia.
  5. W przypadku umowy o dzieło istnieje możliwość poddania umówionego rezultatu sprawdzianowi na istnienie wad fizycznych.

W konsekwencji, tylko jeśli zawarta umowa ma wszystkie albo przeważające cechy umowy o dzieło, osoba z tytułu jej wykonywania nie podlega ubezpieczeniom społecznym. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy umowę taką zawrze z pracodawcą bądź wykonuje ją na rzecz pracodawcy[6]. W takim przypadku przychód uzyskany z tej umowy powinien być doliczony do podstawy wymiaru składek pracownika[7].

Natomiast zgodnie z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych do zakresu działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych należy realizacja przepisów o ubezpieczeniach społecznych, a w szczególności stwierdzanie i ustalanie obowiązku ubezpieczeń społecznych oraz kontrola wykonywania przez płatników i ubezpieczonych obowiązków w tym zakresie. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest zobowiązany do podejmowania wszelkich postępowań wyjaśniających i kontroli, które zmierzają do ustalenia prawidłowych danych w zakresie zgłaszania do ubezpieczeń oraz obliczania składek.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych w toku postępowań wyjaśniających lub kontroli może weryfikować obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym. W ramach tej weryfikacji ZUS jest zobowiązany zbadać i ustalić, czy płatnik składek w ustawowym terminie zgłosił ubezpieczonych do ubezpieczeń społecznych z prawidłowym tytułem oraz czy płatnik składek dokonał prawidłowych rozliczeń za tych ubezpieczonych. Teatry czy filharmonie działające jako płatnicy składek również podlegają kontroli w zakresie wywiązywania się z obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych.

Zgodnie z informacją przekazaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w sygnalizowanej sprawie, tj. kontroli płatnika składek Teatru Muzycznego Capitol, zakończonej protokołem kontroli z dnia 13 lutego 2024 r., czynności kontrolne są w toku. W protokole kontroli prowadząca kontrolę inspektor kontroli Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uznała, że analiza charakteru umów zawartych z 13 osobami, stanowiących przedmiot kontroli, wskazywała na umowy o świadczenie usług, co do których należy stosować przepisy dotyczące umowy zlecenia.

W przedmiotowej sprawie płatnik składek złożył zastrzeżenia do protokołu kontroli. Oddział we Wrocławiu obecnie prowadzi dodatkowe czynności kontrolne, mające na celu dokonanie ponownej analizy sprawy, a decyzje administracyjne nie zostały wydane.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował, że ekspertyza prawna przekazana w 2021 r. przez Instytut Muzyki i Tańca do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych została szczegółowo omówiona i przedstawiona inspektorom kontroli ZUS – kierującym Wydziałami Kontroli Płatników Składek – w formie szkolenia. Analiza zgłoszonych spraw wzbudzających zaniepokojenie i będąca przedmiotem interpelacji wskazuje jednak na znaczny stopień skomplikowania w zakresie interpretacji przepisów ustawy o Prawie autorskim i prawach pokrewnych w kontekście ochrony wynikającej z ubezpieczeń społecznych.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych w swoim stanowisku zapewnił, że po stronie ZUS istnieje pełne zrozumienie w zakresie indywidualnego podejścia do umów o dzieło, w szczególności zawieranych z artystami, którzy nie zostali objęci powszechnym obowiązkiem ubezpieczeń społecznych np. z tytułu umowy o pracę. Jednocześnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował, że prowadzi działania szkoleniowe, których tematyka obejmuje kwestie oceny charakteru zawieranych umów w kontekście obowiązków ubezpieczeniowych.

Ponadto Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował, że sprawa płatnika składek – Teatru Muzycznego Capitol – została objęta nadzorem w zakresie kontroli płatników składek przez Głównego Inspektora Kontroli Zakładu.

Z wyrazami szacunku

z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu

[1] Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 2024 poz. 497).

[2] Art. 6 ust. 1 pkt 1 i 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

[3] O ile nie jest zawarta z własnym pracodawcą lub świadczona na rzecz własnego pracodawcy, art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

[4] Art. 627-646 Kodeksu cywilnego.

[5] Wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 listopada 1999 r., sygn. akt IV CKN 152/00, z dnia 27 sierpnia 2013 r., sygn. akt II UK 26/13, z dnia 14 listopada 2013 r., sygn. akt II UK 115/13, z dnia 4 czerwca 2014 r., sygn. akt II UK 543/13 oraz z dnia 10 lipca 2014 r., sygn. akt II UK 454/13, z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II UK 402/12, z dnia 25 lipca 2012 r., sygn. akt II UK 70/12, z dnia 3 listopada 2000 r., sygn. akt IV CKN 152/00; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 stycznia 2021 r., sygn. akt II USK 41/21, z dnia 20 stycznia 2021 r., sygn. akt III USK 10/21, z dnia 10 grudnia 2020 r., sygn. akt II UK 403/19, z dnia 26 listopada 2020 r., sygn. akt I UK 355/19, z dnia 7 października 2020 r., sygn. akt II UK 329/19; wyroki: Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 4 lutego 2014 r., sygn. akt. III AUa 596/13, Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 5 listopada 2013 r., sygn. akt III AUa 275/13, Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 26 stycznia 2006 r., sygn. akt III AUa 1700/05, Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 19 marca 2008 r., sygn. akt I ACa 83/08, Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 6 listopada 2012 r., sygn. akt III AUa 227/12.

[6] Art. 8 ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

[7] Art. 18 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.