w sprawie kryzysu kadrowego w szkolnictwie branżowym wymuszającego dalekie wyjazdy uczniów na turnusy dokształcające
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura
Warszawa, 03-09-2026
Szanowny Panie Marszałku,
na wstępie niniejszej odpowiedzi pragnę podkreślić, że przygotowanie zawodowe młodocianych pracowników jest szczególną formą funkcjonującą na styku prawa pracy i prawa oświatowego. Punktem wyjścia przygotowania zawodowego młodocianego nie jest objęcie go nauką w branżowej szkole I stopnia, lecz nawiązanie stosunku pracy w celu przygotowania zawodowego. Zgodnie bowiem z art. 191 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy[1], młodociany nieposiadający kwalifikacji zawodowych może być zatrudniony tylko w celu przygotowania zawodowego.
Zgodnie z § 1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie przygotowania zawodowego młodocianych i ich wynagradzania[2] (dalej: rozporządzenie RM), nauka zawodu obejmuje praktyczną naukę zawodu organizowaną u pracodawcy oraz dokształcanie teoretyczne. Oznacza to, że podstawowym miejscem realizacji przygotowania zawodowego młodocianego jest zakład pracy, natomiast dokształcanie teoretyczne stanowi drugi, niezbędny element procesu przygotowania zawodowego. Pracodawca zatrudniający młodocianego jest obowiązany zapewnić realizację dokształcania teoretycznego.
Zgodnie z § 10 ust. 3 rozporządzenia RM, pracodawca zatrudniający młodocianych w celu przygotowania zawodowego odbywanego w formie nauki zawodu, kieruje ich na dokształcanie teoretyczne do branżowej szkoły I stopnia albo na dokształcanie teoretyczne w formie turnusu dokształcania teoretycznego młodocianych do centrum kształcenia zawodowego, branżowego centrum umiejętności lub do szkoły prowadzącej kształcenie zawodowe albo organizuje dokształcanie teoretyczne we własnym zakresie.
W konsekwencji młodociany uzyskuje status ucznia branżowej szkoły I stopnia w związku z realizacją obowiązku dokształcania teoretycznego. Funkcjonuje on zatem jednocześnie jako pracownik w rozumieniu przepisów prawa pracy oraz jako uczeń w rozumieniu przepisów prawa oświatowego.
Szczególnie istotną kwestią są zasady przyjęć młodocianych pracowników do branżowej szkoły I stopnia, które różnią się od zasad przyjmowania pozostałych uczniów szkół ponadpodstawowych. Zgodnie z § 5 ust. 1 rozporządzenia RM, umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego odbywanego w formie nauki zawodu zawiera pracodawca z młodocianym w terminie przyjęć kandydatów do branżowych szkół I stopnia. Jednocześnie zgodnie z art. 130 ust. 7a ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe, do klasy I publicznej branżowej szkoły I stopnia młodocianych pracowników przyjmuje się na podstawie świadectwa ukończenia szkoły podstawowej oraz umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego odbywanego w formie nauki zawodu. Oznacza to, że w przypadku młodocianych pracowników zawarcie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego poprzedza przyjęcie do branżowej szkoły I stopnia. Struktura zawodów nauczanych w danej szkole w przypadku uczniów będących młodocianymi pracownikami wynika przede wszystkim z wyborów dokonywanych przez młodocianych pracowników oraz z zapotrzebowania na określone zawody występujące na lokalnym rynku pracy.
W praktyce prowadzi to do sytuacji, w której w jednej branżowej szkole I stopnia uczą się młodociani pracownicy przygotowujący się do wykonywania różnych zawodów, przy czym liczba uczniów w poszczególnych zawodach jest często niewielka. Z tego względu funkcjonują oddziały obejmujące uczniów przygotowujących się do wykonywania różnych zawodów, określane powszechnie jako oddziały wielozawodowe. Organizacja takich oddziałów stanowi konsekwencję konstrukcji prawnej przygotowania zawodowego młodocianych pracowników oraz zróżnicowanej struktury zawodowej kandydatów przyjmowanych do szkoły. W wielu przypadkach liczba uczniów przygotowujących się do wykonywania danego zawodu nie pozwala na tworzenie odrębnych oddziałów dla każdego zawodu. Z tego względu funkcjonują rozwiązania umożliwiające organizowanie dokształcania teoretycznego w formie turnusu dla młodocianych pracowników przygotowujących ich do wykonywania tego samego zawodu, pochodzących z różnych szkół i odbywających przygotowanie zawodowe u różnych pracodawców. Zgodnie z § 18 ust.1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 października 2023 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych[3], dyrektor branżowej szkoły I stopnia kieruje ucznia będącego młodocianym pracownikiem na turnus, jeżeli szkoła nie ma możliwości zrealizowania kształcenia w zakresie teoretycznych przedmiotów zawodowych.
Funkcjonowanie tzw. oddziałów wielozawodowych, obejmujących uczniów przygotowujących się do wykonywania różnych zawodów oraz organizowanie turnusów dokształcania teoretycznego młodocianych pracowników wynika przede wszystkim z modelu organizacyjnego przygotowania zawodowego młodocianych pracowników określonego w obowiązujących przepisach prawa oraz ze zróżnicowanej struktury zawodowej uczniów podejmujących naukę zawodu u pracodawców jako młodociani pracownicy, a zatem nie powinno być ono utożsamiane wyłącznie z problemami kadrowymi występującymi w niektórych szkołach prowadzących kształcenie zawodowe.
Katalog podmiotów uprawnionych do organizowania turnusów dokształcania teoretycznego młodocianych pracowników wynika z przepisów ustawy - Prawo oświatowe regulujących kształcenie ustawiczne w formach pozaszkolnych. Zgodnie z art. 117 ust. 2c ustawy – Prawo oświatowe, turnusy dokształcania teoretycznego młodocianych pracowników mogą być prowadzone przez publiczne i niepubliczne szkoły prowadzące kształcenie zawodowe, z wyjątkiem szkół artystycznych - w zakresie zawodów, w których kształcą, oraz w zakresie innych zawodów przypisanych do branż, do których należą zawody, w których kształci szkoła, publiczne i niepubliczne centra kształcenia zawodowego oraz publiczne i niepubliczne branżowe centra umiejętności.
Jednocześnie pragnę podkreślić, że ustawodawca nie ograniczył roli turnusów dokształcania teoretycznego, lecz ją wzmocnił poprzez wprowadzenie do systemu oświaty branżowych centrów umiejętności, bowiem zgodnie z § 5 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych, BCU w ramach działalności edukacyjno-szkoleniowej mają obowiązek a nie prawo tak jak ma to miejsce w przypadku pozostałych podmiotów uprawnionych do prowadzenia turnusów, prowadzić te turnusy uzupełniając w ten sposób bazę i miejsca ich realizacji w Polsce.
Odnosząc się do podnoszonej w interpelacji kwestii organizacji czasu przeznaczanego na naukę zawodu u pracodawcy, uprzejmie informuję, że obowiązujące przepisy oświatowe nie pozostawiają tej kwestii wyłącznie w gestii szkoły. Zgodnie z art. 120a ust. 1 ustawy - Prawo oświatowe, pracodawca zatrudniający młodocianych w celu przygotowania zawodowego odbywanego w formie nauki zawodu, kierujący ich na dokształcanie teoretyczne do branżowej szkoły I stopnia, ustala z dyrektorem szkoły zakres kształcenia zawodowego zapewnianego przez szkołę i pracodawcę, wynikający z programu nauczania zawodu, liczbę dni w tygodniu, w których zajęcia praktyczne odbywają się u pracodawcy, a także sposób monitorowania przez każdą ze stron realizacji programu nauczania zawodu. Ustalenia te stanowią załącznik do umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego odbywanego w formie nauki zawodu. Przepisy te przyznają pracodawcy formalny i bezpośredni wpływ na organizację przygotowania zawodowego młodocianego pracownika, w tym na określenie liczby dni przeznaczonych na realizację zajęć praktycznych u pracodawcy. Nie można zatem przyjąć, że obowiązujące przepisy wyłączają pracodawców z procesu ustalania organizacji kształcenia młodocianych pracowników. Przeciwnie, ustawodawca nakazał współdziałanie pracodawcy i dyrektora branżowej szkoły I stopnia oraz objął ustalenia w tym zakresie szczególną formą prawną, poprzez obowiązek załączenia ich do umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego.
Odpowiadając na pytanie trzecie, uprzejmie informuję, że zgodnie z art. 15 ust. 6 ustawy – Prawo oświatowe, w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe zajęcia z zakresu kształcenia zawodowego mogą prowadzić również osoby niebędące nauczycielami, których przygotowanie zawodowe zostało uznane przez dyrektora szkoły za odpowiednie do prowadzenia tych zajęć, z tym że zatrudnienie tej osoby następuje za zgodą organu prowadzącego szkołę. Rozwiązania te umożliwiają angażowanie do procesu kształcenia zawodowego specjalistów, praktyków oraz przedstawicieli pracodawców posiadających aktualne doświadczenie zawodowe i wiedzę branżową. Dzięki temu szkoły prowadzące kształcenie zawodowe mogą korzystać nie tylko z potencjału nauczycieli, ale również osób wykonujących zawody, w tym rzemieślników, których dotyczą realizowane zajęcia.
Jednocześnie uprzejmie informuję, że z inicjatywy MEN Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy podjął się realizacji projektu niekonkurencyjnego, współfinansowanego ze środków UE, pn. Monitoring i prognoza zapotrzebowania na nauczycieli i nauczycielki (projekt realizowany i finansowany w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027).
Celem projektu jest opracowanie narzędzia do prognozowania zapotrzebowania na nauczycielki i nauczycieli wszystkich etapów edukacyjnych i specjalizacji, przeprowadzenie pogłębionej diagnozy formalnych i poza formalnych warunków pracy nauczycielek i nauczycieli w Polsce oraz opracowanie i przetestowanie koncepcji funkcjonowania szkoły w sytuacji zmiany systemowej w zakresie warunków pracy nauczycielek i nauczycieli oraz organizacji pracy przedszkola, szkoły i innej placówki oświatowej.
Wszystkie trzy cele projektu są ze sobą ściśle powiązane i wzajemnie się uzupełniają. Narzędzie do prognozowania dostarczy danych o przyszłych potrzebach kadrowych, diagnoza warunków pracy wyjaśni przyczyny niedoborów i odpływu z zawodu, a opracowana i przetestowana koncepcja funkcjonowania szkoły pozwoli przełożyć analizy na konkretne rozwiązania organizacyjne i praktyczne. Razem zostanie stworzony spójny i systemowy mechanizm, który pozwoli nie tylko monitorować sytuację kadrową w oświacie, ale także aktywnie wpływać na poprawę warunków pracy i rozwój zawodowy nauczycielek i nauczycieli. Okres realizacji projektu: 01.05.2026 r. – 31.10.2029 r.
Model prognostyczny będzie uwzględniał zarówno czynniki popytowe (np. potrzeby szkół, zmiany liczby uczniów), jak i czynniki podażowe (np. odejścia z zawodu, dostępność absolwentek i absolwentów, długość ścieżki wejścia do zawodu, lokalną dostępność kadr). Częścią modelu będzie moduł analizy scenariuszowej, rozumiany jako możliwość testowania wpływu zmiennych politycznych, legislacyjnych lub demograficznych na skalę przyszłych niedoborów kadrowych w różnych segmentach systemu edukacji. Zostanie wykonany dobór zmiennych najlepiej wyjaśniających popyt i podaż kadry edukacyjnej (przykładowo dane dotyczące liczby uczennic i uczniów, struktury oddziałów, struktury etatów, mobilności i rotacji kadry, wieku nauczycielek i nauczycieli, liczby absolwentek i absolwentów kierunków nauczycielskich itp.). Szczególną wartość modelu prognostycznego stanowi włączenie do analizy szkolnictwa branżowego i technicznego, gdzie dopasowanie kadry do potrzeb nowoczesnej gospodarki jest szczególnie istotne.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Henryk Kiepura
Sekretarz Stanu
[1] Dz. U. z 2025 r. poz. 277 z późn. zm.
[2] Dz. U. z 2018 r. poz. 2010 z późn. zm.
[3] Dz. U. poz. 2175 z późn. zm.