Odpowiedź na interpelację nr 2088

w sprawie planowanych zmian podstaw programowych nauczania w polskich szkołach, eliminujących ważne treści z zakresu nauczania historii i języka polskiego, które mają istotne znaczenie dla poziomu wykształcenia i kształtowania postaw patriotycznych i obywatelskich młodych pokoleń Polaków

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer

Warszawa, 29-03-2024

Szanowny Panie Marszałku,

składam na Pana ręce odpowiedź na interpelację Pana Jarosława Zielińskiego, Posła na Sejm RP, w sprawie planowanych zmian podstaw programowych nauczania w polskich szkołach, eliminujących ważne treści z zakresu nauczania historii i języka polskiego, które mają istotne znaczenie dla poziomu wykształcenia i kształtowania postaw patriotycznych i obywatelskich młodych pokoleń Polaków.

Szanowny Panie Pośle,

uprzejmie informuję, że Ministerstwo Edukacji Narodowej pracuje obecnie nad zmianami polegającymi na ograniczeniu zakresu wymagań aktualnej podstawy programowej kształcenia ogólnego[1], które powinny dać nauczycielom i uczniom już od nowego roku szkolnego więcej czasu na spokojniejszą i bardziej dogłębną realizację programów nauczania.

Warto zaznaczyć, że w dniach od 12 do 19 lutego br. były organizowane prekonsultacje społeczne, a właściwe konsultacje publiczne planowane są na przełomie kwietnia/maja br. Ministerstwo podało do wiadomości wersję roboczą, natomiast końcowa propozycja zmian będzie skierowana do konsultacji publicznych i opiniowania w kwietniu br. w formie projektów nowelizacji odpowiednich rozporządzeń ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania.

Należy także dodać, że konieczność odchudzenia podstaw programowych została zauważona również przez Ministra Przemysława Czarnka, który w listopadzie ubiegłego roku powołał siedem zespołów przedmiotowych (język polski, matematyka, historia, biologia, geografia, chemia i fizyka) do realizacji tego zadania i zlecił odpowiednie prace.

Przede wszystkim należy podkreślić, że zakres wymagań aktualnej podstawy programowej jest nieadekwatny do wymiaru godzin nauczania poszczególnych przedmiotów, o czym świadczą nie tylko liczne opinie szeroko rozumianego środowiska oświatowego kierowane do MEN od początku funkcjonowania tej podstawy tj. od 2017 i 2019 r., ale również fakt, że pełny zakres wymagań tej podstawy nie obowiązuje również w przypadku egzaminu ósmoklasisty i egzaminu maturalnego, które od 2021 r. przeprowadzone są w oparciu o zredukowany w standardach wymagań egzaminacyjnych o ok. 20% zakres wymagań.

Jeżeli chodzi o zaproponowane zmiany w zakresie historii, Zespół ekspertów przyjął następujące założenia w pracach nad ograniczeniem podstawy programowej tych przedmiotów:

  1. Usunięto wymagania będące uszczegółowieniem innych wymagań, uznając, że nauczyciel sam zdecyduje o tym, jak ująć jakiś wątek w ramach szerszego zagadnienia. W opublikowanym na stronie MEN uzasadnieniu proponowanych zmian wyraźnie podkreślono, że „nie deprecjonujemy w żaden sposób usuniętych tematów, ani nie uznajemy, że zachowane ujęto w sposób najlepszy z możliwych, ale wobec ryzyka, że próbując zrobić wszystko, niczego nie zrobimy porządnie, niektórym wątkom daliśmy pierwszeństwo przed innymi...”.
  2. Usunięto szczegółowe listy wydarzeń czy osób, uznając, że w większości takich przypadków zachodzi naruszenie pożądanej granicy między podstawą programową a programem nauczania przeznaczonym dla danej klasy. Daje to nauczycielom potrzebną autonomię, która umożliwia np. skupienie się na zagadnieniach szczególnie ważnych, szczególnie interesujących, istotnych z punktu widzenia historii lokalnej/regionalnej. Zatem, to, że dana postać, wydarzenie czy bitwa nie jest wskazana expressis verbis w podstawie programowej historii nie oznacza, i co należy podkreślić, nigdy nie oznaczało, braku możliwości omówienia tego zagadnienia na lekcjach historii – przeciwnie w miarę dostępnego czasu, ale również potrzeb, możliwości i zainteresowań danej grupy uczniów - nauczyciel dobiera szczegółowo treści nauczania, które służą realizacji ustalonych w podstawie programowej celów kształcenia i wymagań.
  3. Zachowywano w szczególności te wymagania, które spełniały następujące kryteria: trwałość wpływu, głębokość wpływu, moc wyjaśniająca, aktualność, adekwatność do wieku rozwojowego (Partington, 1980; Counsell, 2004).
  4. Dokonano oszacowania czasu koniecznego dla zrealizowania poszczególnych wymagań tak, aby skróty dotyczyły nie tylko jakieś ilości wymagań, ale rzeczywiście skutkowały powiększeniem zasobów czasowych do wykorzystania w lepszym nauczaniu.

Odnosząc się do proponowanych wykreśleń z podstawy programowej należy powtórzyć, że podstawa programowa nie jest szczegółowym programem nauczania. Podstawa programowa musi dać nauczycielom autonomię i możliwość realizacji programu w tempie odpowiednim do możliwości uczniów. Z kolei nauczyciel jest w obowiązku poruszać w trakcie lekcji również trudne tematy i zagadnienia.

W przypadku podstawy programowej języka polskiego:

  1. Zaproponowane zmiany mają na celu przede wszystkim ograniczenie zarówno treści nauczania (wymagań szczegółowych), jak i listy lektur obowiązkowych, tak aby możliwe było realizowanie poszczególnych wymagań w wydłużonym czasie. Pozwoli to uczniom na lepsze opanowanie omawianych zagadnień, w tym – lektur obowiązkowych.
  2. Ograniczono wymagania szczegółowe i pozostawiono te treści, których opanowanie jest kluczowe w procesie edukacji literackiej i językowej.
  3. Zaproponowano wykreślenie tych wymagań szczegółowych, których brak nie wpłynie na poziom ogólnej wiedzy i umiejętności uczniów w procesie edukacji. Zrezygnowano z treści, które wymagają zaawansowanych umiejętności interpretacyjnych, a także znacznie większej ilości czasu. Usunięto część pojęć i terminów, które występują stosunkowo rzadko w tekstach literackich i/lub w komunikacji językowej, więc kształcenie umiejętności ich rozpoznawania jest dość trudne. Wykreślono zapisy wymagające przekrojowej i szczegółowej wiedzy teoretycznej z zakresu literatury i języka. W związku z wykreśleniem niektórych lektur obowiązkowych usunięto też wymagania szczegółowe, których realizacja była związana z tymi lekturami.
  4. W zakresie lektur eksperci zaproponowali, aby niektóre lektury obowiązkowe były omawiane we fragmentach, a nie – w całości oraz żeby usunąć spośród listy lektur obowiązkowych te, które mogą być dla ucznia na danym etapie edukacyjnym zbyt trudne do zrozumienia ze względu na tematykę czy też język.
  5. W szkole ponadpodstawowej niektóre lektury z zakresu podstawowego przeniesiono do zakresu rozszerzonego.
  6. Utwory, które zaproponowano do wpisania na listę lektur uzupełniających, zostały wybrane przede wszystkim ze względu na ich walory edukacyjne i wychowawcze oraz poruszaną tematykę, która dotyczy problemów współczesnego świata. Do tej listy dodano książki wydane w XXI wieku.
  7. Utwory z listy lektur uzupełniających zostały dobrane w taki sposób, aby umożliwić nauczycielom realizację celów kształcenia zapisanych w podstawie programowej, takich jak: wyrabianie i rozwijanie zdolności rozumienia utworów literackich, zarówno z literatury polskiej, jak i ze światowej, oraz umiejętność mówienia o tych utworach z wykorzystaniem potrzebnej terminologii. Umożliwią one również kształcenie postaw szacunku dla przeszłości i tradycji literackiej, pozwolą na rozwijanie zdolności dostrzegania wartości, którymi należy kierować się w życiu.
  8. Ważnym elementem zmian jest umieszczenie w wykazie lektur uzupełniających takich pozycji książkowych, które stanowią przykład różnorodnych kontekstów: kulturowego, filozoficznego, społecznego, biograficznego.

Obecnie ministerstwo przygotowuje projekty nowelizacji rozporządzeń, które w kwietniu br. zostaną skierowane do konsultacji publicznych. W związku z tym, obecnie nie można odnieść się do pytań o konkretne treści, które zostały wskazane przez Pana Posła w nadesłanej interpelacji – ich finalny kształt będzie ustalony i przekazany do konsultacji w kwietniu br.

Z wyrazami szacunku

Z upoważnienia Ministra Edukacji
Katarzyna Lubnauer
Sekretarz Stanu

[1] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz. U. z 2017 r. poz. 356 z późn. zm.)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (Dz. U. z 2018 r. poz. 467 z późn. zm.)