w sprawie zinstytucjonalizowanych działań w zakresie wsparcia młodzieży z ADHD
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Izabela Ziętka
Warszawa, 29-04-2024
Szanowny Panie Pośle,
w Ministerstwie Edukacji Narodowej (MEN) trwają prace nad stworzeniem systemowych rozwiązań na rzecz podnoszenia jakości wsparcia dla wszystkich dzieci i uczniów, w tym dzieci z zespołem ADHD, udzielanego we współpracy różnych sektorów/resortów.
Główne obszary prac dotyczą:
Celem jest wdrożenie rozwiązań, które różnicują wsparcie na podstawie rzeczywistych, indywidualnych potrzeb dzieci i uczniów. Projektowany model oceny potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz ustalania na tej podstawie adekwatnych form wsparcia i finansowania tego wsparcia (określony pojęciem „oceny funkcjonalnej”), będzie oparty na modelu biopsychospołecznym. W ww. modelu funkcjonowanie dziecka/ucznia rozumiane jest jako wynik interakcji pomiędzy jego indywidualnymi cechami (stan zdrowia, możliwości psychofizyczne) a środowiskiem, w jakim dziecko uczy się i wychowuje. Tym samym w ocenie przyczyn trudności w rozwoju i uczeniu się dziecka oraz planowaniu działań, które te problemy rozwiążą, uwzględnia się zarówno jego stan zdrowia i możliwości, jak i zasoby i bariery oraz zasoby w środowisku, które wpływają na funkcjonowanie dziecka. Informacja o rozpoznaniu medycznym wg Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD) czy niepełnosprawności danego dziecka jest w ocenie funkcjonalnej jedną, ale nie jedyną z danych, uwzględnianych w analizie służącej zrozumieniu problemu w funkcjonowaniu dziecka oraz ustaleniu sposobów rozwiązania tego problemu. Istotne jest tu także zebranie informacji na temat tego jak uczeń, w tym uczeń z danym rozpoznaniem medycznym lub stwierdzoną niepełnosprawnością, funkcjonuje w swoim środowisku szkolnym, a także jak to środowisko wpływa na jego funkcjonowanie (np. czy występują bariery utrudniające mu uczenie się takie jak niedostosowane materiały edukacyjne, niedostosowane metody pracy, problemy z komunikacją w grupie rówieśniczej itp.). Taka analiza pozwoli na adresowanie trafnych form wsparcia, które kierowane będzie do ucznia lub środowiska szkolnego lub rodzinnego. Chcąc uzyskać dane niezbędne do tej analizy i – w konsekwencji – wdrażania praktycznych rozwiązań na poziomie szkoły, które będą służyły dzieciom doświadczającym różnych trudności, przyjęto (zgodnie z rekomendacjami wynikającymi z prac zespołów roboczych i konsultacji społecznych), wykorzystanie Międzynarodowej Klasyfikacji Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF), będącej komplementarną do Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD) klasyfikacją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). WHO rekomenduje wykorzystanie ICF wraz z ICD do lepszego rozumienia uwarunkowań funkcjonowania człowieka i poprawy warunków w których ta osoba na co dzień żyje[1].
Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń neurorozwojowych, wpływ ADHD na funkcjonowanie ucznia jest zróżnicowany ze względu na wpływ środowiska oraz czynników osobowych. Przy planowaniu wsparcia dla konkretnego ucznia z ADHD trzeba tym samym uwzględniać jego indywidualną sytuację i poziom funkcjonowania, w tym zarówno przejawiane przez ucznia trudności, jak i posiadane zasoby (mocne strony), a także wpływ środowiska w którym na co dzień uczy się i wychowuje.
Celem działań MEN jest przygotowywanie kadr i zasobów systemu oświaty w taki sposób, aby umożliwić efektywne, trafne tj. uwzględniające indywidualną sytuację dziecka, rozpoznanie potrzeb oraz adresowanie wsparcia.
Powyższe rozwiązania testowane były w szeregu pilotaży przeprowadzonych na zlecenie MEN. Zebrane w trakcie pilotaży rekomendacje obecnie są analizowane pod kątem przygotowania propozycji przepisów oraz kolejnych działań wspierających szkoły, które już obecnie realizują zadania w zakresie kształcenia i udzielania wsparcia dzieciom i uczniów przejawiającym różne potrzeby rozwojowe i edukacyjne, w tym uwarunkowane ADHD.
W ramach poprawy dostępu do pomocy psychologiczno-pedagogicznej dla dzieci i młodzieży od 1 września 2022 r. rozpoczęło się wdrażanie pierwszego etapu standaryzacji zatrudniania w przedszkolach i szkołach nauczycieli specjalistów. Standardy określają minimalny wymiar zatrudniania nauczycieli specjalistów w ogólnodostępnych i integracyjnych przedszkolach, szkołach oraz zespołach tych przedszkoli i szkół. Przepisy określiły również sposób wyliczania etatów, w zależności od liczby dzieci lub uczniów w przedszkolach i szkołach. Biorąc pod uwagę uwarunkowania wprowadzania nowych rozwiązań systemowych (w tym m. in. pozyskania odpowiednio przygotowanych kadr), wprowadzenie standardów zostało rozłożone na dwa etapy: I etap od 1 września 2022 r. i II etap od 1 września 2024 r. Od momentu wprowadzenia standardów, w roku szkolnym 2021/2022, liczba etatów nauczycieli specjalistów wzrosła o ponad 120%, z 21 tys. do 47 tys. Ponadto w tym czasie łączna liczba etatów nauczycieli specjalistów - psychologów, z 4,9 tys. etatów nauczycieli psychologów wzrosła do 11 tys. etatów według stanu na 10 kwietnia 2024 roku.
W odniesieniu do kwestii szkoleń dla nauczycieli oraz pracowników placówek oświatowych, w szczególności psychologów szkolnych pracujących z dziećmi/uczniami m.in. z ADHD, informuję, że Ministerstwo Edukacji Narodowej, Instytut Badań Edukacyjnych, UNICEFF realizują we współpracy z uczelniami i organizacjami pozarządowymi projekt pn. „Szkoła dostępna dla wszystkich" (Accesssible School for All).
Głównym celem projektu jest podniesienie kompetencji nauczycieli specjalistów (pedagogów, psychologów, pedagogów specjalnych, logopedów) w zakresie udzielania adekwatnego do potrzeb wsparcia dla wszystkich grup odbiorców (dzieci/uczniów, rodziców, nauczycieli).
Projekt dostarcza narzędzi pomocnych w prowadzeniu zajęć z uczniami w sposób zapewniający poczucie akceptacji i włączania wszystkich dzieci i uczniów. We współpracy ze środowiskiem akademickim oraz organizacjami pozarządowymi zostały przeprowadzone szkolenia, które wpisują się w obecne wyzwania, przed którymi stoją nauczyciele specjaliści oraz są odpowiedzą na pytania:
Do udziału w projekcie zaproszonych zostało ponad 500 placówek edukacyjnych (szkół, przedszkoli, poradni psychologiczno-pedagogicznych, placówek doskonalenia nauczycieli) oraz 1120 zatrudnionych w nich nauczycieli specjalistów, którzy dzięki udziałowi w projekcie zostaną przygotowani do pełnienia funkcji doradcy ds. dostępności uczenia i obejmą wsparciem ponad 11 tysięcy nauczycieli i 30 tys. dzieci.
Projekt ma również komponent badawczy i ewaluacyjny, a wyniki otrzymane w rezultacie tych działań zostaną wykorzystane do stworzenia banku praktyk sprawdzonych empirycznie, które zostaną udostępnione wszystkim nauczycielom-specjalistom. Projekt realizowany jest od maja 2023 r. do września 2025 r.
Ponadto MEN zleciło Instytutowi Badań Edukacyjnych (IBE) realizację projektu pn. „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży”. Projekt realizowany jest w ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS). Głównym celem projektu jest wypracowanie i zwalidowanie rozwiązań metodycznych i organizacyjnych wspierających dostępność edukacji dla dzieci i młodzieży, a także rozwijanie kompetencji kadr systemu oświaty w obszarze pracy z dziećmi/uczniami z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb edukacyjnych i rozwojowych. W ramach projektu opracowane zostaną m. in. materiały metodyczne dotyczące projektowania uniwersalnego w edukacji, ze szczególnym uwzględnieniem działań ukierunkowanych na podtrzymywanie uważności i motywacji uczniów. Z realizowanych i planowanych do realizacji w projekcie działań skorzystają również dzieci/uczniowie, u których potrzeby rozwojowe i edukacyjne wynikają ze stwierdzonego zespołu ADHD.
Działania w zakresie wspierania kadry przedszkoli i szkół w zakresie realizacji dzieci i młodzieży ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi, w tym dzieci z ADHD, prowadzone są również w Ośrodku Rozwoju Edukacji (ORE), który jest centralną placówką doskonalenia nauczycieli.
Na stronie ORE dostępna jest publikacja pt. „Dziecko z ADHD w szkole i przedszkolu” z cyklu „One są wśród nas”. W roku szkolnym 2024/2025 w ofercie ORE znajdą się następujące formy doskonalenia skierowane do kadr systemu oświaty z zakresu:
Nauczyciele są przygotowywani do pracy z uczniami z różnymi potrzebami w ramach standardu kształcenia przygotowującego do zawodu nauczyciela, a następnie są zobowiązani do doskonalenia zawodowego zgodnie z potrzebami szkoły. Jeśli pracują z dziećmi/uczniami z ADHD, to powinni w tym zakresie rozwijać swoje kompetencje. Wsparcie w zakresie doboru odpowiednich metod pracy i form wsparcia dziecka mogą uzyskać również ze strony poradni psychologiczno-pedagogicznej.
Nauczyciel w ramach 40-godzinnego tygodnia pracy zobowiązany jest do wykonywania, między innymi. czynności związanych z samokształceniem i doskonaleniem zawodowym[2]. Możliwość korzystania z dofinansowania doskonalenia zawodowego nauczycieli, zagwarantowane jest w przepisach oświatowych[3]. Organy prowadzące mogą, w ramach środków na doskonalenie zawodowe nauczycieli, odpowiednio ukierunkować wykorzystanie środków na doskonalenie zawodowe nauczycieli, zgodnie z potrzebami danego przedszkola, szkoły i placówki, w tym np. finansować udział nauczycieli w studiach podyplomowych nadających kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela specjalisty, w szczególności nauczyciela psychologa lub pedagoga specjalnego.
Resort edukacji przygotował również po swojej stronie działania wspierające przygotowanie kadr systemu oświaty do edukacji włączającej. W 2022 r. sfinansowano z budżetu ministra bezpłatne dla uczestników studia podyplomowe na czterech kierunkach:
W 2023 r. uruchomiona została kolejna edycja studiów podyplomowych na ww. kierunkach oraz na dwóch nowych :
W odniesieniu do kwestii współpracy resoru edukacji i ochrony zdrowia, należy wskazać, że zgodnie z obowiązującymi przepisami, przedszkola, szkoły i placówki zobowiązane są do współpracy z sektorem zdrowia w ramach zapewniania pomocy psychologiczno-pedagogicznej uczniom oraz organizacji kształcenia specjalnego. Odpowiednie regulacje dotyczą też pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz realizacji wczesnego wspomagania rozwoju dziecka.
MEN, we współpracy z Ministerstwem Zdrowia (MZ) oraz samorządami, podjęło działania dotyczące zmiany w przepisach określających kwalifikacje nauczycieli do zajmowania stanowiska nauczyciela w przedszkolach specjalnych, oddziałach przedszkolnych w szkołach podstawowych specjalnych i szkołach specjalnych, zorganizowanych w podmiotach leczniczych. Zmiany, które zostały wdrożone w 2023 roku, stanowiły odpowiedź na postulaty pracowników kuratoriów oświaty, dyrektorów tych szkół i przedszkoli, organów prowadzących te przedszkola i szkoły oraz osób kierujących podmiotami leczniczymi, wskazujące na trudności w pozyskaniu nauczycieli posiadających przygotowanie w zakresie pedagogiki leczniczej lub terapeutycznej.
Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 15 grudnia 2021 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień, z dniem 1 stycznia 2022 r. wprowadzono przepisy zobowiązujące do zapewnienia przez podmiot leczniczy udzielający świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień dzieci i młodzieży na II poziomie referencyjnym realizacji obowiązku szkolnego w miejscu udzielania świadczeń w ramach oddziału dziennego.
W 2020 r. dwa ministerstwa – MZ i MEN – wspólnie przygotowały wzór porozumienia o współpracy pomiędzy szkołami a placówkami udzielającymi świadczeń w ramach I poziomów referencyjnych psychiatrii dzieci i młodzieży. Kuratorzy oświaty zostali zobowiązani do upowszechnienia tej informacji wśród jednostek systemu oświaty oraz zachęcanie ich do podpisywania umów/porozumienia dotyczących współpracy z ośrodkami opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży.
W 2023 r. MEiN (obecnie MEN), po spotkaniach ze specjalistami ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży współpracującymi z MEN i MZ, zleciło realizację zadania publicznego pn. „Wolontariat na rzecz wsparcia rówieśniczego w ochronie zdrowia psychicznego uczniów”. Zadanie polega na opracowaniu i wdrożeniu programu wsparcia rówieśniczego na rzecz ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży w szkołach ponadpodstawowych oraz placówkach oświatowych i ocena jego skuteczności. Wsparcie systemowe uczniów w sytuacjach trudnych i w kryzysie w szkole/placówce rozumiane jest jako efektywna współpraca dyrekcji szkoły, nauczycieli, specjalistów, uczniów - liderów wsparcia rówieśniczego, innych pracowników szkoły, pielęgniarki środowiska nauczania i wychowania z jednostkami ochrony zdrowia, w tym z ośrodkami środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży, z instytucjami pomocy społecznej oraz innymi podmiotami świadczącymi pomoc dla dzieci i młodzieży w środowisku lokalnym. Program ma charakter pilotażu i jest realizowany w latach 2023-2025, przez jeden rok w każdej szkole, która przystąpi do tego zadania. Obecnie Program będzie realizowany w 55 szkołach. Zadanie publiczne zakłada opracowanie koncepcji badań ewaluacyjnych, przedstawienie zakresu raportowania oraz opisania zasad współpracy szkół z jednostkami ochrony zdrowia i innymi podmiotami w środowisku lokalnym w zakresie utrzymania stałości efektów programu.
W 2024 r. MEN rozpoczęło wspólnie ze Szkołą Główną Handlową realizację projektu w ramach programu Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego (FERS)[4] pn. „Przygotowanie kompleksowego wsparcia poradni psychologiczno-pedagogicznych”, w którym – wspólnie z poradniami oraz ich organami prowadzącymi – mają zostać wypracowane założenia zmian niezbędnych dla poprawy jakości świadczonego przez te instytucje wsparcia. Wypracowane zmiany będą później wdrażane w ramach projektów towarzyszących.
W maju br. planowane jest rozpoczęcie działań w projekcie pn. „Przygotowanie systemu informatycznego wspierającego poradnictwo psychologiczno-pedagogiczne”, który będzie realizowany przez Centrum Informatyczne Edukacji w partnerstwie z MEN. Celem projektu jest stworzenie sytemu informatycznego, wspierającego funkcjonowania PPP. System będzie opracowywany we współpracy z wybranymi PPP. Planuje się, że będzie on obejmować m. in. dostęp do narzędzi diagnostycznych oraz funkcjonalności wspierające funkcjonowanie PPP, w tym kontakt z osobami będącymi klientami poradni.
Wszystkie powyższe działania mają przełożyć się na jakościową zmianę sposobu świadczenia pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz zmniejszenie obciążeń biurokratycznych poradni psychologiczno-pedagogicznych.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Izabela Ziętka
Podsekretarz Stanu
[1] Więcej można przeczytać w artykule: https://www.ibe.edu.pl/images/EDUKACJA/NUMERY/2021-01/PDF/6_Knopik.pdf
[2] Art. 42 ust.2 pkt 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2023 r. poz.984, z późn. zm.).
[3] Art. 70a ust. 3a ww. ustawy.