w sprawie wyrównania szans edukacyjnych i finansowych pomiędzy uczniami szkół publicznych a tymi uczącymi się w placówkach niepublicznych, które świadczą usługi edukacyjne bezpłatnie
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura
Warszawa, 08-05-2024
Szanowny Panie Marszałku,
Ad 1.
Zgodnie z art. 70 ust. 3 Konstytucji RP, rodzice mają wolność wyboru dla swoich dzieci szkół innych niż publiczne, a obywatele i instytucje mają prawo zakładania szkół. Ustawa zasadnicza stanowi również, że warunki zakładania i działalności szkół niepublicznych oraz udziału władz publicznych w ich finansowaniu określa ustawa.
Z obowiązujących w Polsce ustaw ustrojowych wynika, że ciężar odpowiedzialności za zapewnienie odpowiednich warunków bezpłatnej realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki spoczywa na jednostkach samorządu terytorialnego (prowadzenie publicznych szkół jest zadaniem własnym powiatów i gmin). Natomiast osoba fizyczna lub osoba prawna niebędąca jednostką samorządu terytorialnego może prowadzić niesamorządową szkołę publiczną lub szkołę niepubliczną. Wybór formalnoprawnej formy funkcjonowania szkoły determinuje jej obowiązki, prawa i możliwości.
Zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2023 r. poz. 900 z późn. zm.), publiczna szkoła, prowadzona przez osobę fizyczną lub osobę prawną inną niż jednostka samorządu terytorialnego, jest szkołą ogólnodostępną, która nie może pobierać opłat od uczniów. Publiczna szkoła podstawowa nie może również odmówić przyjęcia ucznia mieszkającego w jej obwodzie, jeśli szkole ustalono obwód. Niesamorządowa publiczna szkoła działa na podstawie zezwolenia wydanego przez właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego. Udzielenie zezwolenia jest decyzją administracyjną, której wydanie jest poprzedzone postępowaniem, w ramach którego bada się czy szkoła ta korzystnie uzupełni sieć istniejących szkół i będzie sprzyjała poprawie warunków kształcenia. Likwidacja, prowadzonej przez osobę fizyczną lub osobę prawną inną niż jednostka samorządu terytorialnego, szkoły publicznej jest możliwa jedynie po uzyskaniu zgody właściwej jednostki samorządu terytorialnego.
Sytuacja szkół niepublicznych jest odmienna. Stanowią one alternatywę dla szkół publicznych i mają większe możliwości w zakresie organizacji procesu edukacyjnego niż szkoły publiczne. Niepubliczna szkoła nie musi spełniać warunku korzystnego uzupełniania sieci szkół publicznych. Nie może posiadać obwodu i nie przyjmuje uczniów z urzędu. Zasady przyjmowania uczniów do szkoły niepublicznej ustalane są przez jej organ prowadzący. Szkoła niepubliczna może pobierać opłaty związane z kształceniem i opieką nad uczniem. Likwidacja takiej szkoły nie jest uzależniona od zgody jednostki samorządu terytorialnego.
Odmienność ról, jakie pełnią w polskim systemie oświaty publiczna szkoła prowadzona przez inny podmiot niż jednostka samorządu terytorialnego i szkoła niepubliczna, znajduje odzwierciedlenie w zasadach ich finansowania.
Szkoła publiczna, w której jest realizowany obowiązek szkolny lub obowiązek nauki, otrzymuje z budżetu jednostki samorządu terytorialnego (JST) dotację odpowiadającą wysokości wydatków bieżących ponoszonych w szkołach samorządowych (kwota subwencji oświatowej określona dla danego ucznia i przekazana do JST z budżetu państwa pomnożona przez specjalny wskaźnik zwiększający). W przypadku szkoły niepublicznej, w której jest realizowany obowiązek szkolny lub obowiązek nauki, wysokość dotacji jest równa jedynie kwocie subwencji oświatowej określonej dla każdego z jej uczniów. Również zasady dysponowania środkami publicznymi otrzymanymi w ramach dotacji są różne. Wynagrodzenia pracowników niesamorządowych szkół publicznych w całości są pokrywane ze środków dotacyjnych (kwota nie wyższa niż 250% średniego wynagrodzenia nauczyciela dyplomowanego). Podczas gdy, środki z dotacji, które można wykorzystać na wynagrodzenie pracownika szkoły niepublicznej nie mogą być wyższe niż 150% średniego wynagrodzenia nauczyciela dyplomowanego.
Z powyższego wynika zatem, że nie można mówić o nierównym traktowaniu, czy też dyskryminacji, szkolnictwa niepublicznego. O nierównym traktowaniu szkół niepublicznych można byłoby mówić, gdyby w przepisach tego rozporządzenia w sposób nieuzasadniony uwzględniono tylko część niepublicznych szkół, w których jest realizowany obowiązek szkolny i obowiązek nauki. Jednak tak nie jest. Ani Konstytucja RP, ani ustawa – Prawo oświatowe nie wyróżniają wśród szkół niepublicznych, szkół „płatnych” i „niepłatnych”.
Prowadzenie samorządowych przedszkoli, szkół i placówek oraz dotowanie przedszkoli, szkół i placówek niesamorządowych jest finansowane z dochodów JST. Jednym z dochodów JST jest część oświatowa subwencji ogólnej (obok dotacji celowych z budżetu państwa i dochodów własnych). Należy jednak pamiętać, że kwoty części oświatowej subwencji ogólnej nie można wprost odnosić do zadań oświatowych nałożonych na samorządy, a dotacje udzielane na uczniów niepublicznych szkół są równe kwotom przewidzianym na tych uczniów w subwencji oświatowej. Podział subwencji oświatowej odbywa się za pomocą algorytmu określonego w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania. Zasady podziału podlegają obowiązkowo corocznej weryfikacji, tak aby podział - z roku na rok coraz większych środków subwencyjnych - był racjonalizowany wraz ze zmieniającymi się zadaniami oświatowymi i ich specyfiką.
Podział subwencji, co za tym idzie ustalanie wysokości dotacji, dokonywany jest z uwzględnieniem różnych czynników odnoszących się między innymi do posiadanych przez uczniów orzeczeń o potrzebie kształcenia specjalnego (różne rodzaje niepełnosprawności), kształcenia w określonym zawodzie, czy przynależności ucznia do mniejszości narodowej. Na ucznia realizującego obowiązek szkolny lub obowiązek nauki o danych cechach indywidualnych w danej jednostce samorządu terytorialnego przewidywana kwota subwencji oświatowej jest taka sama bez względu na to czy uczeń uczęszcza do szkoły samorządowej czy niesamorządowej.
W związku z powyższym, nie ma uzasadnienia dla wyrównywania kwot dotacji na uczniów szkół publicznych i niepublicznych, a tym bardziej pokrywania ze środków JST (PIT i CIT) zwiększonych dotacji dla szkół niepublicznych. Argumentacja, że rodzice uczniów uczęszczających do szkoły niepublicznej tak samo płacą podatki jest nietrafiona. To rodzice wybrali dla swoich dzieci szkołę niepubliczną, czyli alternatywną do bezpłatnej i powszechnej edukacji zapewnianej przez miasto zagwarantowanej prawem.
Ad 2.
Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące kwot dotacji związanych z zatrudnieniem specjalistów zostały przekazane do Fundacji „Bezpiecznie do celu” w piśmie z dnia 4 listopada 2022 r. (DWST-WOOS.3152.135.2022 – w sprawie DWST-WA.318.9.2024).
Od 1 września 2022 r., na podstawie ww. ustawy z dnia 12 maja 2022 r., wprowadzono obowiązek zapewnienia standardu zatrudnienia specjalistów, tj. minimalnej łącznej liczby nauczycieli pedagogów, pedagogów specjalnych, psychologów, logopedów oraz terapeutów pedagogicznych, która musi być zapewniona w publicznych i niepublicznych:
Wprowadzone standardy, co do zasady, są łatwiejsze do spełniania w dużych jednostkach ze względu na ich konstrukcję. W szkole lub przedszkolu liczącej 100 uczniów, minimalny standard wynosi 1 etat, co daje dostępność na poziomie 100 uczniów na 1 etat. W szkole liczącej 400 uczniów, minimalny standard wynosi 1,9 etatu, co daje dostępność na poziomie 210 uczniów na 1 etat. W szkole liczącej 1 000 uczniów, minimalny standard wynosi 3,1 etatu, co daje dostępność na poziomie 323 uczniów na 1 etat.
Trzeba zaznaczyć, że niepubliczne szkoły, w których realizowany obowiązek szkolny lub obowiązek nauki, zgodnie z art. 26 ust. 1 ustawy o finansowaniu zadań oświatowych, otrzymują dotację na ucznia w wysokości odpowiadającej kwocie przewidzianej na takiego ucznia w części oświatowej subwencji ogólnej. Dotacje wypłacane są z budżetu jednostki samorządu terytorialnego i tylko ten samorząd dotujący ma uprawnienie do zwiększenia kwoty dotacji, podejmując uchwałę w trybie art. 39 ustawy o finansowaniu zadań oświatowych.
Należy także zwrócić uwagę, że dotacje przeznaczone są, zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy o finansowaniu zadań oświatowych, na dofinansowanie, a nie sfinansowanie działalności szkoły niesamorządowej. W przypadku szkoły niepublicznej obowiązuje przepis art. 14 ust. 3 ustawy – Prawo oświatowe, z którego wynika, że taka szkoła – w przeciwieństwie do szkoły publicznej - nie musi zapewniać bezpłatnego nauczania.
Ad 3.
Odnosząc się do postulatu zwolnienia szkoły z płacenia podatku VAT należy wspomnieć, że co prawda kwestie związane z kształtowaniem polityki fiskalnej nie leżą w gestii ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, to jednakże nie sposób nie zauważyć, że zgodnie z art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług[1], zwalnia się od podatku między innymi:
Ponadto, odnosząc się do „zwolnienia szkoły z płacenia VAT za zakup sprzętu szkolnego służącego funkcjonowaniu szkoły i edukacji ucznia” należy zauważyć, że godnie z art. 15 ust. 1 ww. ustawy o podatku od towarów i usług, podatnikiem podatku VAT jest sprzedawca towarów i usług a nie kupujący.
Uprzejmie informuję, że Minister Edukacji, jako członek Rady Ministrów, za pośrednictwem obsługującego go urzędu z uwagą analizuje i odnosi się do wszystkich propozycji zmian w systemie oświaty. Dyskusja nad tymi zmianami powinna być prowadzona w szerokim gronie interesariuszy, nie wyłączając z niego zarówno podmiotów dotowanych jak i udzielający dotacji.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Henryk Kiepura
Sekretarz Stanu
[1] Dz. U. z 2023 r. poz. 1570 z późn. zm.