w sprawie realizacji funkcji wychowawczej szkoły, w szczególności zadań wychowawczych i profilaktycznych w kontekście ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Paulina Piechna-Więckiewicz
Warszawa, 10-07-2024
Szanowny Panie Pośle,
konferencja zorganizowana 28 lutego 2024 r. pt. „Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży. Wspólna praca, najlepsze rozwiązania" stanowiła podsumowanie Tygodnia zdrowia psychicznego MEN. Tematyka spotkań Tygodnia dotyczyła m.in.:
Podczas licznych spotkań z przedstawicielami różnych środowisk, aktywnych w obszarze edukacji i zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, m.in. z udziałem Rzecznika Praw Pacjenta, przedstawicieli WHO, organizacji pozarządowych, Ośrodka Rozwoju Edukacji, Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, ekspertów z zakresu zdrowia publicznego, naukowców z Uniwersytetu SWPS, przedstawicieli oddziałów psychiatrycznych oraz Pracodawców Ochrony Zdrowia, przedstawicieli organizacji młodzieżowych, oświatowych związków zawodowych oraz przedstawicieli poradni psychologiczno-pedagogicznych i nauczycieli, przedstawiono wiele opinii, stanowisk, padły także zarzuty dotyczące braku skutecznych rozwiązań systemowych w tym obszarze.
W świetle powyższego cieszy fakt, że słowa wypowiadane przez Ministra Edukacji są szczegółowo analizowane. Polska szkoła potrzebuje ludzi, którzy w sposób poważny podchodzą do wyzwań jakie przed nią stoją. Ufam, że cząstkowo wybrane z kontekstu wypowiedzi Ministra Edukacji, jak i wypowiedzi ekspertów czy młodzieży, nie przeszkodzą w zapoznaniu się z obecną koncepcją szkoły i ważnej roli wszystkich jej podmiotów: ucznia, rodzica i nauczyciela.
Ministerstwo Edukacji Narodowej w sposób przemyślany reformuje polską oświatę. Konsultacje społeczne, bieżące informowanie o zaawansowaniu poszczególnych działań, czy stopniowe wprowadzanie zmian w określonym czasie - to wszystko elementy mające na celu powodzenie wprowadzanych rozwiązań. Świadomość uczniów, nauczycieli, rodziców i samorządów, co do planów Ministerstwa, pozwala wymienionym grupom na adekwatne przygotowanie się do ich wdrożenia. Doświadczenie potwierdza, że zmiany w oświacie powinny opierać się na rzetelnej analizie i planowaniu, zatem nie jest celem Ministra Edukacji wzbudzanie niepokoju w żadnym ze środowisk.
Konsultacje, zarówno Ministra Edukacji Barbary Nowackiej, jak i Podsekretarzy Stanu, w tym Pełnomocnika do spraw zdrowia psychicznego uczniów, skupione są na przyczynach kryzysów i zaburzeń psychicznych dzieci i młodzieży, identyfikacji barier w prowadzeniu efektywnych działań naprawczych, poszukiwaniu sposobów na poprawę tej sytuacji i realnym włączeniu po przebytych problemach.
Obecne przepisy gwarantują, że system oświaty zapewnia m.in. wspomaganie przez szkołę wychowawczej roli rodziny, a wychowanie rozumiane jest jako wspieranie dziecka w rozwoju ku pełnej dojrzałości w sferze fizycznej, emocjonalnej, intelektualnej, duchowej i społecznej, wzmacniane i uzupełniane przez działania z zakresu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży. Zatem szkoła realizuje zarówno cele wychowawcze jak i edukacyjne, opiekuńcze i profilaktyczne. Oczywistym jest, że w sytuacji rodziny nieradzącej sobie wychowawczo, instytucja taka jak szkoła wkracza ze wsparciem w większym zakresie. Dla Ministra Edukacji, niezależnie od roli poszczególnych osób w życiu dziecka zawsze podstawową granicą, której nikt nie ma prawa przekroczyć, jest dobro tego dziecka.
W świetle powyższych wyjaśnień, nieuprawnionym byłoby stwierdzenie, że do 2024 r. pomimo pandemii, wojny w Ukrainie czy innych konfliktów zbrojnych, polską szkołę ominęły kryzysy. Wyniki realizacji projektów wprowadzanych dla zniwelowania negatywnych skutków oddziaływania czynników ryzyka powinna wykazać ewaluacja. Bez niej nie jest możliwa ocena ich przydatności.
Obecne kierownictwo resortu programuje strategie działania, w tym oparte o zmiany legislacyjne, które skorygują i poprawią funkcjonowanie szkół i placówek.
W pracach nad przygotowaniem rozwiązań z zakresu ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, w MEN analizowane były różne źródła informacji, w tym raporty i wyniki badań, a także postulaty zgłaszane pisemnie i bezpośrednio podczas spotkań w MEN. Przeanalizowano m.in. publikacje:
Zapewnienie odpowiedniej do potrzeb pomocy psychologiczno-pedagogicznej dzieciom i uczniom zależy m.in. od dostępności nauczycieli specjalistów oraz ich przygotowania.
W celu zwiększenia liczby etatów ww. nauczycieli w przedszkolach i szkołach ogólnodostępnych MEN kontynuuje wprowadzanie standardów zatrudniania specjalistów. II etap rozpocznie się od 1 września 2024 r. i wymagane będzie stosowanie docelowych limitów zatrudnienia specjalistów w szkołach i placówkach oświatowych, określonych w ustawie - Karta Nauczyciela.
Liczba nauczycieli specjalistów w przedszkolach i szkołach ogólnodostępnych systematycznie rośnie. Stan zatrudnienia nauczycieli specjalistów według danych na 7 maja 2024 r. przedstawia poniższa tabela[1]:
| L.p. |
Nauczyciele specjaliści |
Etaty |
| 1. |
Pedagog |
12 244,82 |
| 2. |
Psycholog |
11 081,9 |
| 3. |
Logopeda |
9 918,63 |
| 4. |
Terapeuta pedagogiczny |
2 014,00 |
| 5. |
Pedagog specjalny |
12 346,31 |
| 6. |
Łącznie |
47 605,66 |
Liczba etatów nauczycieli specjalistów wzrosła z 21 tys. do ponad 47,6 tys., a łączna liczba etatów nauczycieli specjalistów - psychologów, z 4,9 tys. etatów nauczycieli psychologów wzrosła do ponad 11 tys. etatów (stan na 7 maja 2024 r.).
Każda szkoła realizuje program wychowawczo-profilaktyczny, który jest uchwalany przez radę rodziców w porozumieniu z radą pedagogiczną. Program wychowawczo-profilaktyczny obejmuje:
1) treści i działania o charakterze wychowawczym skierowane do uczniów oraz
2) treści i działania o charakterze profilaktycznym skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców.
Program wychowawczo-profilaktyczny przygotowywany jest na podstawie analizy wyników corocznej diagnozy potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka[2]. Głównym celem jego realizacji jest kształtowanie właściwych postaw uczniów i przyjaznego klimatu szkoły.
Zadaniem nauczycieli i pedagogów jest inicjowanie różnych form pomocy uczniom w środowisku szkolnym i pozaszkolnym. W szkole pomoc psychologiczno-pedagogiczna jest udzielana podczas bieżącej pracy z uczniem oraz przez zintegrowane działania nauczycieli i specjalistów, a także m.in. w formie zajęć specjalistycznych. Prowadzenie w szkole i placówce badań i działań diagnostycznych wśród uczniów w celu określenia trudności w ich funkcjonowaniu i rozwiązywanie problemów należy do zadań pedagoga i psychologa. Jedną z metod przeciwdziałania sytuacjom trudnym wychowawczo jest organizacja pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Jej organizacja należy do kompetencji dyrektora szkoły lub placówki, ale sama inicjatywa może należeć do wychowawcy, rówieśników, rodziców. Zadaniem nauczycieli i pedagogów jest inicjowanie różnych form pomocy uczniom w środowisku szkolnym i pozaszkolnym.
Nauczyciele, w tym nauczyciele specjaliści, mogą korzystać ze szkoleń i działań, których celem jest podnoszenie ich kompetencji zawodowych oferowanych przez placówki doskonalenia nauczycieli, w tym ORE, centralną placówkę doskonalenia nauczycieli. Oferta doskonalenia obejmuje m.in. rozpoznawanie uczniów z problemami psychologicznymi, wsparcie psychologiczno-pedagogiczne oraz prowadzenie skutecznych interwencji kryzysowych.
W ramach projektu szkoleniowego dla nauczycieli specjalistów pn. „Szkoła dostępna dla wszystkich”[3], nauczyciele specjaliści podnoszą swoje kompetencje w zakresie udzielania wsparcia dzieciom i uczniom z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb rozwojowych i edukacyjnych, a także integrowania zróżnicowanego środowiska w klasie/szkole, z uwzględnieniem uczniów z doświadczeniem migracji. Prowadzone szkolenia oparte są na koncepcji „uczenia się w działaniu”[4]. Nauczyciele specjaliści prowadzą, działania wdrażają rozwiązania metodyczne, diagnostyczne, dydaktyczne i terapeutyczne, określone jako „interwencje”.
Ministerstwo Edukacji Narodowej przygotowało projekt kompleksowego wsparcia poradni psychologiczno-pedagogicznych w zakresie wprowadzenia oceny funkcjonalnej w oparciu o Międzynarodową Klasyfikację Funkcjonowania Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) w psychiatrii dzieci i młodzieży, współpracy międzyresortowej w sektorach edukacji, zdrowia i pomocy społecznej na rzecz ucznia i rodziny. Wsparcie dotyczy również wprowadzenia systemu informatycznego do poradni psychologiczno-pedagogicznych jako narzędzia do diagnozy potrzeb oraz kompleksowej zmiany systemu orzekania o niepełnosprawności w oparciu o Klasyfikację ICE.
Celem działań edukacyjnych w ramach Krajowego Planu Przeciwdziałania Przestępstwom Przeciwko Wolności Seksualnej i Obyczajności na Szkodę Małoletnich na lata 2023-2026[5] jest opracowanie, dostosowanych do potrzeb odbiorcy, materiałów edukacyjnych dla dzieci, młodzieży, rodziców/opiekunów, nauczycieli, dyrektorów szkół i innych placówek oświatowych, personelu pomocowego oraz medycznego na temat czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności popełnianych na szkodę małoletnich. Obecnie podejmowane są robocze, wspólne działania Ministerstwa Sprawiedliwości z Ministerstwem Edukacji Narodowej, oraz z Ministerstwem Rodziny i Polityki Społecznej, Ośrodkiem Rozwoju Edukacji, NASK–PIB, Młodzieżową Radą Sprawiedliwości i organizacjami pozarządowymi. Szczególną rolę odgrywa tutaj Ośrodek Rozwoju Edukacji, który przygotowuje w tym zakresie materiały, publikacje i szkolenia dla nauczycieli i dyrektorów szkół.
Wprowadzenie jednolitego podejścia w różnych sektorach do oceny poziomu funkcjonowania, planowania, prowadzenia oraz ewaluacji wsparcia pozwoli w sposób bardziej efektywny zarządzać procesem i planować dalsze działania oraz wyciągać wnioski służące m.in. zwiększeniu działań profilaktycznych.
Wszystkie poprzednie i obecne programy wspierające szkoły i placówki oraz poradnie psychologiczno-pedagogiczne podlegają ewaluacji i w takim zakresie w jakim służą poprawie funkcjonowania uczennic i uczniów w systemie oświaty będą kontynuowane bądź rozszerzane.
Minister Edukacji dostrzega problemy zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, zasadność współpracy w zakresie zdrowia psychicznego młodych osób oraz konieczność wzmożonej pracy w celu rozwiązywania problemów każdego ucznia i uczennicy. Podejmowane są działania wspierające szkoły, aby były bardziej przyjazne i wspierające osoby z problemami i kryzysami psychicznymi, bez stygmatyzacji i dyskryminacji. W tym celu niezbędna jest integracja instytucjonalna, strukturalne zmiany w szkole w zakresie dostępności psychologów oraz wzmocnienie kompetencji z zakresu psychoedukacji nauczycieli.
Z poważaniem
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Paulina Piechna-Więckiewicz
Podsekretarz Stanu
[1] Dane z maja 2024 r. z Systemu Informacji Oświatowej.
[2] Art. 26 ustawy Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. 737).
[3] https://ibe.edu.pl/pl/aktualnosci-szkola-dostepna. Projekt realizowany przez Instytut Badań Edukacyjnych (IBE) we współpracy z UNICEF, uczelniami i organizacjami pozarządowymi.
[4] Uczestnicy za zrealizowanie każdego etapu otrzymują mikropoświadczenie „Odznaka+”, które nosi nazwę „Wspieranie dostępności w edukacji”. Jest to cyfrowy dokument potwierdzający umiejętności w określonym obszarze, osiągnięte w oparciu o ustalone standardy.
[5] Uchwała Nr 204 Rady Ministrów z dnia 17 października w sprawie przyjęcia Krajowego Planu Przeciwdziałania Przestępstwom Przeciwko Wolności Seksualnej i Obyczajności na Szkodę Małoletnich na lata 2023-2026 (Monitor Polski z 2023 r. poz. 1235).