w sprawie dorosłych osób w spektrum autyzmu
Odpowiadający: minister rodziny, pracy i polityki społecznej Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
Warszawa, 06-02-2024
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na interpelację nr 287 pani poseł Anny Dąbrowskiej-Banaszek w sprawie dorosłych osób w spektrum autyzmu, proszę o przyjęcie poniższych wyjaśnień.
Ad 1. Wskaźnik zatrudnienia osób z ASD w Polsce wynosi mniej niż 1%, w innych państwach Europy Zachodniej wskaźnik ten oscyluje nawet wokół kilkunastu procent – jakie są zaplanowane działania, aby wesprzeć osoby z rozpoznaniem zaburzeń ze spektrum autyzmu w otrzymaniu zatrudnienia na chronionym lub otwartym rynku pracy?
Jednym z priorytetów polityki państwa jest wspieranie zatrudnienia osób niepełnosprawnych – bez względu na rodzaj niepełnosprawności – przede wszystkim tych, które mają największe trudności w wejściu i utrzymaniu się na rynku pracy.
W ustawodawstwie polskim kwestie zatrudniania i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych zajmują szczególne miejsce. Aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych realizowana jest zgodnie z przepisami ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. 2023 poz. 100 z późn. zm.). Rehabilitacja zawodowa ma na celu ułatwienie osobie niepełnosprawnej uzyskanie i utrzymanie odpowiedniego zatrudnienia i awansu zawodowego przez umożliwienie jej korzystania z poradnictwa zawodowego, szkolenia zawodowego i pośrednictwa pracy. Mechanizmy i instrumenty rynku pracy wspomagające zatrudnienie osób niepełnosprawnych zawarte są zarówno w przepisach ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. 2023 poz. 735), jak i ustawy o rehabilitacji. Są one co do zasady adresowane do wszystkich osób niepełnosprawnych – bez względu na stopień i rodzaj niepełnosprawności.
Aby skutecznie realizować wyżej wskazane cele rehabilitacji zawodowej ustawodawca wyróżnił w ustawie o rehabilitacji instrumenty aktywizacji zawodowej adresowane zarówno do osób niepełnosprawnych, jak i do pracodawców/przedsiębiorców zatrudniających bądź zainteresowanych zatrudnieniem osób niepełnosprawnych.
Wśród instrumentów aktywizacji zawodowej wyróżnić można instrumenty skierowane do osób niepełnosprawnych bezrobotnych i poszukujących pracy niepozostających w zatrudnieniu takie jak: możliwość podjęcia szkoleń, staży, przygotowania zawodowego dorosłych, prac interwencyjnych czy studiów podyplomowych oraz instrumenty wsparcia skierowane do osób niepełnosprawnych zainteresowanych podjęciem lub prowadzących działalność gospodarczą jak: jednorazowe środki na podjęcie działalności gospodarczej, rolniczej lub wniesienie wkładu do spółdzielni socjalnej oraz refundacji składek na ubezpieczenia społeczne dla osób niepełnosprawnych prowadzących działalność gospodarczą lub rolniczą.
Z kolei do instrumentów wspierających pracodawców zaliczyć można:
Co do zasady wyszczególnione formy wsparcia są udzielane osobom niepełnosprawnym na równych zasadach, bez względu na rodzaj niepełnosprawności. Niektóre instrumenty zawarte w ustawie o rehabilitacji zawierają jednak dodatkowe wsparcie dla pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne z całościowymi zaburzeniami rozwoju, a w tym m.in. z autyzmem i zespołem Aspergera – (art. 26a ust. 1b ustawy o rehabilitacji), przez zwiększenie o kwotę od 600 do 1200 zł dofinansowania do wynagrodzeń oraz możliwość obniżenia wpłat na PFRON.
Poza tym w świetle przepisu art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy o rehabilitacji gmina, powiat oraz fundacja, stowarzyszenie lub inna organizacja społeczna, której statutowym zadaniem jest rehabilitacja zawodowa i społeczna osób niepełnosprawnych, może utworzyć wyodrębnioną organizacyjnie i finansowo jednostkę i uzyskać dla tej jednostki status zakładu aktywności zawodowej, jeżeli co najmniej 70% ogółu osób zatrudnionych w tej jednostce stanowią osoby niepełnosprawne, w szczególności skierowane do pracy przez powiatowe urzędy pracy:
Zatem osoby z autyzmem są jedną z grup osób, na których aktywizację zawodową są ukierunkowane zakłady aktywności zawodowej. Działają one w celu zatrudnienia osób niepełnosprawnych, a także przez rehabilitację zawodową, leczniczą i społeczną, przygotowania ich do życia w otwartym środowisku oraz pomocy w realizacji pełnego, niezależnego, samodzielnego i aktywnego życia na miarę indywidualnych możliwości każdej osoby niepełnosprawnej. Dlatego też mając na względzie szczególnie doniosłą społecznie rolę tych podmiotów, w miarę możliwości finansowych PFRON, jeżeli wymaga tego sytuacja społeczno-gospodarcza, zwiększane są nakłady na zakłady aktywności zawodowej.
W ostatnich latach wielokrotnie nowelizowano rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie algorytmu przekazywania środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych samorządom wojewódzkim i powiatowym, zwiększając kwotę środków na dofinansowanie rocznego pobytu jednego niepełnosprawnego pracownika zakładu aktywności zawodowej, zaliczonego do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, z kwoty 18 500 zł w 2018 roku do kwoty w wysokości 37 000 zł w 2024 roku i w latach następnych. Ostatnia nowelizacja rozporządzenia weszła w życie 28 listopada 2023 r.
Należy również wspomnieć o wsparciu procesu aktywizacji zawodowej, podejmowanym przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, adresowanym do organizacji pozarządowych.
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lutego 2008 r. w sprawie rodzajów zadań z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych zlecanych fundacjom oraz organizacjom pozarządowym (Dz. U. 2016 poz. 1945) zlecenie realizacji zadań może dotyczyć m.in. takiego zadnia, jak: organizowanie i prowadzenie zintegrowanych działań na rzecz włączania osób niepełnosprawnych w rynek pracy, w szczególności przez:
Zlecanie realizacji zadań następuje po przeprowadzeniu otwartego konkursu. Konkurs ogłaszany jest zgodnie z ustawą z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (t.j. Dz. U. 2023 poz. 571).
W przypadku konkursów ogłaszanych przez PFRON zadania, o których mowa w rozporządzeniu MPiPS, muszą być zgłaszane do PFRON w formie projektów. Cele tych projektów muszą zawierać się w jednym z 6 wyodrębnionych kierunków pomocy określonych w Zasadach wspierania realizacji zadań z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych, zlecanych organizacjom pozarządowym przez PFRON (Załącznik do uchwały nr 61/2018 Zarządu PFRON z dnia 20 września 2018 r. Tekst ujednolicony w związku z uchwałą nr 68/2020 Zarządu PFRON z 28.09.2020 r.).
W dniu 12 października 2023 roku ogłoszony został przez PFRON konkurs „Możemy więcej“, który dotyczy realizacji projektów w 2024 roku. W ramach konkursu przewidziana została również możliwość realizacji projektów wieloletnich (maksymalnie trzyletnich), między innymi w kierunku pomocy 1 (wsparcie aktywizacji zawodowej) oraz w kierunku pomocy 2 (prowadzenie rehabilitacji w specjalistycznych placówkach; treningi sportowe).
Organizacje mogły składać wnioski od dnia 24 października do dnia 12 grudnia 2023 roku. W ramach konkursu złożonych zostało w wymaganym terminie 999 wniosków przez 695 uprawnionych podmiotów.
Projekty, w których planowane są działania związane z aktywizacją zawodową osób niepełnosprawnych, zgłaszane są w kierunku pomocy 1 „wejście osób niepełnosprawnych na rynek pracy“. W kierunku tym wyznaczone zostały następujące typy projektów:
Szczególną rolę w procesie aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych spełniają projekty, które wykorzystują metodę zatrudnienia wspomaganego. Dlatego też ten obszar wsparcia został wydzielony, jako osobny typ projektu, w ramach konkursów ogłaszanych przez fundusz.
Zatrudnienie wspomagane jest specjalną formą zatrudnienia osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy, które nie mogą samodzielnie uzyskać zatrudnienia i utrzymać się w zatrudnieniu bez specjalnego wspomagania (tj. bez pomocy i wsparcia trenera pracy).
Wsparcie trenera pracy obejmuje między innymi:
Rekomendowana jest przez PFRON rekrutacja osób o szczególnych trudnościach w znalezieniu i utrzymaniu pracy, które bez kompleksowego wsparcia trenera pracy nie mają szans na podjęcie i utrzymanie zatrudnienia, w tym szczególnie:
charakteryzujących się niskim poziomem wykształcenia lub jego brakiem oraz brakiem doświadczenia zawodowego, co dodatkowo wpływa na ich niską konkurencyjność na rynku pracy.
Ad 2. Jakość życia osób ze spektrum i ich rodzin zależy od regularnie prowadzonej pełnej rehabilitacji zarówno w wymiarze zawodowym, jak i społecznym – jakie są prowadzone i zaplanowane działania w tym zakresie, aby wesprzeć osoby z rozpoznaniem zaburzeń ze spektrum autyzmu?
Należy podkreślić przede wszystkim, że osoby, u których zostało zdiagnozowane zaburzenie rozwojowe jakim jest autyzm, a następnie osoby te uzyskały orzeczenie o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności, mogą korzystać z wszystkich praw, ochrony socjalnej i innych udogodnień i preferencyjnych warunków przeznaczonych dla osób z niepełnosprawnościami. Najważniejszym dokumentem, który przyczynia się do poprawy sytuacji osób niepełnosprawnych, przez umożliwienie im rzeczywistego korzystania ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności na równi z innymi osobami, jest Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w 2006 r., ratyfikowana przez Polskę w 2012 r. Zgodnie z art. 4 konwencji państwa mają obowiązek przyjęcia wszelkich odpowiednich środków ustawodawczych, administracyjnych i innych w celu wdrożenia konwencji.
Dokumentem, który zakłada kompleksowe, horyzontalne, ponadsektorowe podejście polityki publicznej do wsparcia osób z niepełnosprawnościami, uwzględniające ich potrzeby w zakresie niezależnego życia i włączenia społecznego, jest Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030[1]. Celem głównym Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami jest włączenie osób z różnego rodzaju niepełnosprawnościami w życie społeczne i zawodowe, a tym samym zagwarantowanie im praw określonych w Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. Działania wskazane w ramach poszczególnych obszarów umożliwią osobom z niepełnosprawnościami niezależne życie i pełny udział we wszystkich jego sferach, zapewniając im funkcjonowanie w społeczeństwie na zasadzie równości z innymi osobami. Działania zaplanowane do realizacji rozplanowane zostały w okresie 2021–2030.
Należy zaznaczyć, że posiadanie przez osobę zdiagnozowanej jednostki chorobowej, w tym przypadku autyzmu, nie jest tożsame z kwalifikacją tej osoby do niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Orzekanie o niepełnosprawności nie jest wyłącznie oceną stanu zdrowia osoby orzekanej, ale stanowi ocenę ograniczeń w możliwości funkcjonowania tej osoby. Poza naruszoną sprawnością, czyli kryterium medycznym, ocenie orzeczniczej podlega również skutek tego naruszenia i interakcja tak naruszonej sprawności organizmu ze środowiskiem w wymiarze społecznym i zawodowym.
W odniesieniu do działań, które odnoszą się do osób ze spektrum autyzmu, ujętych w inicjatywach przewidzianych w Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030, należy wspomnieć o inicjatywie mającej na celu wspieranie możliwości samostanowienia oraz self-adwokatury osób z różnymi niepełnosprawnościami. Działanie zakłada taką modyfikację polityki państwa w obszarze niepełnosprawności, w wyniku której jednym z jej podstawowych celów będzie zapewnienie osobom z niepełnosprawnościami możliwości samostanowienia i wypowiadania się we własnym imieniu. Działanie przewiduje promowanie wypowiadania się osób z niepełnosprawnościami w swoim imieniu zarówno indywidualnie, jak i w ramach organizacji osób z niepełnosprawnościami. Istotnym elementem działania będzie wspieranie rozwoju ruchu self-adwokatury w szczególności osób z niepełnosprawnością intelektualną, osób w spektrum autyzmu, osób z problemami zdrowia psychicznego, osób głuchych, osób głuchoniewidomych oraz osób korzystających z AAC. Szczególnie istotnym zadaniem jest wspieranie i budowanie samoświadomości, samoakceptacji i niezależności u dzieci i młodzieży z niepełnosprawnościami, tak aby odpowiednio rozwijać kompetencje do samostanowienia, wypowiadania się we własnym imieniu oraz przygotować do aktywności w życiu publicznym i angażowania się w ruchy self-adwokatury na miarę swoich możliwości.
Trzeba zwrócić uwagę na inicjatywę ujętą w strategii, która również odnosi się do osób ze spektrum autyzmu, jaką jest zapewnienie osobom z niepełnosprawnościami możliwości pełnego udziału w życiu społecznym, publicznym i politycznym przez zapewnienie możliwości pełnego udziału czynnego i biernego w wyborach i referendach osobom z różnymi rodzajami niepełnosprawności. Działanie przewiduje szereg zmian potrzebnych do pełnego udziału osób z niepełnosprawnościami w wyborach oraz referendach, w tym w szczególności osób z niepełnosprawnością intelektualną, osób z problemami zdrowia psychicznego oraz osób w spektrum autyzmu. Zapewnienie realnego dostępu do wyborów i referendów wymaga także wprowadzenia regulacji nakładających obowiązek prezentowania informacji o wyborach oraz informacji i programów komitetów wyborczych w sposób dostępny dla osób z różnymi niepełnosprawnościami, w tym w polskim języku migowym, tekście łatwym do czytania i w formach dostępnych dla osób niewidomych i słabowidzących.
Należy poinformować również o najlepszych i najbardziej pożądanych, z punktu widzenia odbiorcy, usługach skierowanych do tej grupy osób, jakimi są formy środowiskowego wsparcia.
Usługi te są rozwijane zgodnie z kierunkami przewidzianymi w Strategii rozwoju usług społecznych, polityka publiczna do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.). Strategia zakłada kierunki działań wspierających rozwój usług społecznych realizowanych w środowisku zamieszkania, jak i wsparcie rodzin sprawujących opiekę nad osobami wymagającymi pomocy w codziennym funkcjonowaniu, w tym osób ze spektrum autyzmu.
Obecnie w ramach systemu pomocy społecznej osoby ze spektrum autyzmu mogą korzystać ze wsparcia w ramach pomocy w środowisku zamieszkania, jak i pomocy instytucjonalnej.
Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej osoby te mogą korzystać z następujących form wsparcia w środowisku zamieszkania:
Wyżej wymienione formy wsparcia zapewniają rehabilitację społeczną tej grupy osób, przyczyniają się również do wsparcia – odciążenia rodzin w opiece nad nimi.
W szczególności środowiskowe domy samopomocy, w tym dedykowane tej grupie osób (typ D), posiadające dodatkowe wsparcie finansowe osób ze spektrum autyzmu (zgodnie z art. 51 c ww. ustawy), prowadzą skuteczną rehabilitację społeczną – świadczą usługi w ramach indywidualnych lub zespołowych treningów samoobsługi umiejętności społecznych, komunikacji, różne formy terapii zajęciowej i inne dostosowane do potrzeb uczestników, w tym osób o wzmożonych potrzebach opiekuńczych.
Ta forma wsparcia ulega systematycznemu rozwojowi. Rozwój sieci ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi finansowany jest ze środków rozdysponowywanej corocznie rezerwy celowej budżetu państwa, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej każdorazowo przy podziale środków określa priorytety, np. w roku bieżącym było to uruchamianie jednostek w powiatach, gdzie nadal takie ośrodki nie funkcjonują; tworzenie nowych środowiskowych domów samopomocy bądź miejsc dla osób ze spektrum autyzmu i niepełnosprawnością sprzężoną; tworzenie nowych ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi na terenach, gdzie obecna infrastruktura nie zabezpiecza potrzeb.
Należy podkreślić, że w ramach Programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem“[2] realizowane jest działanie pn. „Rozwój sieci ŚDS, w tym rozwój bazy całodobowej w jednostkach już funkcjonujących, z przeznaczeniem dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną oraz osób ze spektrum autyzmu“ (działanie 3.2.). Celem działania jest ułatwienie dostępu do tej formy wsparcia większej grupie osób z zaburzeniami psychicznymi, w tym dla osób ze spektrum autyzmu lub z niepełnosprawnościami sprzężonymi, rozwój bazy całodobowej umożliwiającej pobyt całodobowy z przyczyn losowych lub na czas odpoczynku opiekuna. W Planie finansowym Programu na lata 2022–2026[3] na realizację ww. działania zaplanowano środki budżetu państwa w wysokości 461 154 000 zł.
W 2023 r. na rozwój sieci ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi rozdysponowano kwotę 30 518 053 zł z przeznaczeniem na utworzenie 12 środowiskowych domów samopomocy (w tym sfinalizowanie II etapu – ostatecznego – tworzenia dwóch środowiskowych domów samopomocy, których tworzenie rozpoczęło się w latach ubiegłych), utworzenie 2 filii środowiskowych domów samopomocy, utworzenie 3 klubów samopomocy. W powyższym podziale uwzględniono utworzenie 2 środowiskowych domów samopomocy na terenie określanym mianem „białej plamy“ (sfinansowanie II etapu – finalnego tworzenia dwóch środowiskowych domów samopomocy). W ramach rezerwy celowej uwzględniono utworzenie łącznie 641 miejsc, w tym 202 kwalifikujących się do podwyższonej dotacji w ramach programu „Za życiem“. Zadanie to będzie kontynuowane również w nadchodzącym roku.
Od 2019 r. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej realizuje ze środków Funduszu Solidarnościowego programy wspierające osoby z niepełnosprawnościami, w tym dorosłe osoby ze spektrum autyzmu. Dorosłe osoby ze spektrum autyzmu mogą korzystać z usług w ramach programów „Opieka wytchnieniowa“ i „Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej“ (realizowanych przez jednostki samorządu terytorialnego) oraz programów „Opieka wytchnieniowa dla członków rodzin lub opiekunów osób z niepełnosprawnościami“ i „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami“ (realizowanych przez organizacje pozarządowe). Celem usług asystencji osobistej jest dążenie do poprawy funkcjonowania osoby z niepełnosprawnością w jej środowisku, zwiększenie możliwości zaspokojenia jej potrzeb, a także włączenie jej w życie społeczne. Programy opieki wytchnieniowej (realizowane w formie pobytu dziennego oraz całodobowego) polegają na wsparciu członków rodzin lub opiekunów sprawujących bezpośrednią opiekę nad osobami z niepełnosprawnościami. Wsparcie to polega na możliwości uzyskania doraźnej, okresowej pomocy w celu odciążenia opiekuna od czynności opiekuńczych.
Ponadto istnieje możliwość skorzystania przez dorosłe osoby ze spektrum autyzmu z Programu „Centra opiekuńczo-mieszkalne“. Głównym celem tego programu jest stworzenie warunków dla jednostek samorządu terytorialnego szczebla gminnego/powiatowego, pozwalających na tworzenie i utrzymanie placówek pobytu całodobowego oraz dziennego dla osób z niepełnosprawnościami. Zgodnie z założeniami centra przeznaczone są dla dorosłych osób niepełnosprawnych ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Centra stanowią formę ośrodka wsparcia, którego infrastruktura oraz organizacja i rodzaj świadczonych usług w sposób szczególny odpowiadać ma potrzebom uczestników, wynikającym z różnego rodzaju niepełnosprawności, zapewnić warunki do nawiązywania i utrzymywania relacji z innymi, a także nabywania oraz rozwijania umiejętności i kompetencji decydujących o indywidualnej samodzielności i możliwości podejmowania ról społecznych. Powstające centra mają tworzyć otoczenie z cechami nawiązującymi do środowiska i miru domowego, w którym kluczowymi wartościami są podmiotowość i włączenie społeczne uczestników, troska o ich dobrostan, gdzie zachowana zostanie równowaga między zabezpieczeniem potrzeb uczestników związanych z niepełnosprawnością i zdrowiem, nabywaniem umiejętności i kompetencji oraz rekreacją i spędzaniem wolnego czasu.
Ad 3. Dorosłe osoby z rozpoznaniem autyzmu wymagają szeregu form wsparcia psychologicznego czy psychoterapeutycznego – jakie są zaplanowane działania, aby urealnić możliwość stałego wsparcia w tym zakresie osób z ASD?
Uprzejmie informuję, że działania w tym zakresie leżą w kompetencji Ministerstwa Zdrowia.
Z wyrazami szacunku
Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
[1] W dniu 25.02.2021 r. w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski“ pod pozycją 218 została opublikowana uchwała nr 27 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2021 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 (Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski“ pozycja 218).
[2] Załącznik nr 1 do uchwały nr 160 Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 2016 r. w sprawie programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem“ (M.P. poz. 1250 z późn. zm.). Program realizowany jest od 1 stycznia 2017 roku. Głównym jego celem jest umożliwienie rzeczywistej i pełnej integracji społecznej osób niepełnosprawnych oraz wsparcie psychologiczne, społeczne, funkcjonalne i ekonomiczne ich rodzin.
[3] Załącznik nr 2 do uchwały w sprawie programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem“ .