w sprawie finansowania środowiskowych domów samopomocy i warsztatów terapii zajęciowej
Odpowiadający: minister rodziny, pracy i polityki społecznej Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
Warszawa, 26-02-2024
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na interpelację Pani Poseł Iwony Hartwich nr 293 w sprawie finansowania środowiskowych domów samopomocy i warsztatów terapii zajęciowej, przedstawiam poniższe wyjaśnienia.
Na wstępie należy podkreślić, że środowiskowe domy samopomocy i warsztaty terapii zajęciowej stanowią odrębne typy jednostek, różniące się między sobą m.in. celem i zasadami funkcjonowania, grupą docelową oraz źródłem finansowania. Biorąc powyższe pod uwagę uprzejmie wyjaśniam, że w takim przypadku nie jest zasadnym utożsamianie zasad działania i finansowania tak różnych jednostek.
Środowiskowe domy samopomocy są ośrodkami wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi, funkcjonującymi w obszarze pomocy społecznej na podstawie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 901, z późn. zm.). Prowadzenie tych ośrodków wsparcia jest zadaniem zleconym z zakresu administracji rządowej, realizowanym przez jednostki samorządu terytorialnego i finansowanym, w całości (zarówno rozwój tych ośrodków wsparcia, jak i ich bieżące utrzymanie), ze środków budżetu państwa.
W ustawie budżetowej, w swoich budżetach, wojewodowie mają zaplanowane środki na finansowanie działalności bieżącej tych jednostek w danym roku. W ramach ustalonych budżetów co miesiąc przekazują jednostkom samorządu terytorialnego miesięczną dotację na bieżące funkcjonowanie ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi. Miesięczna kwota dotacji z budżetu państwa przeznaczona jest na pokrycie bieżących kosztów prowadzenia środowiskowych domów samopomocy, w tym na realizację usług w ośrodku, utrzymanie lokalu ośrodka wraz z kosztami eksploatacyjnymi oraz zatrudnienie kadry.
Zgodnie z art. 51c ust 2 ustawy o pomocy społecznej miesięczna kwota dotacji z budżetu państwa przeznaczona na pokrycie bieżących kosztów prowadzenia środowiskowych domów samopomocy ustalana jest jako iloczyn aktualnej liczby osób korzystających z usług w tych ośrodkach oraz średniej miesięcznej wojewódzkiej kwoty dotacji na jednego uczestnika, nie wyższa jednak niż średnia miesięczna kwota dotacji wyliczona dla województwa. Wojewoda corocznie ustala średnią miesięczną wojewódzką kwotę dotacji na jednego uczestnika ośrodka wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi dla środowiskowych domów samopomocy w wysokości nie niższej niż 250% kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 8 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy.
W 2024 r. w ustawie budżetowej na realizację zadania zaplanowano środki w wysokości 963 216 tys. zł które uwzględniają wysokość miesięcznej dotacji na jednego uczestnika środowiskowego domu samopomocy w wysokości 290% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. 2 250,4 zł.
Ponadto, należy zauważyć, że kwota dotacji na 1 uczestnika środowiskowego domu samopomocy może być zwiększona, nie więcej niż o 30%, na uczestników z niepełnosprawnościami sprzężonymi lub spektrum autyzmu, którzy posiadają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wraz ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (art. 51 c ww. ustawy). Zwiększenie dotacji na uczestników w 2024 r. z niepełnosprawnościami sprzężonymi lub spektrum autyzmu wynosić będzie 675,12 zł, zatem wysokość dotacji ogółem na uczestnika ze spektrum autyzmu i sprzężonymi niepełnosprawnościami w roku 2024 wyniesie 2 925,52 zł.
Jednocześnie, zgodnie z art. 51c ust. 4 ustawy o pomocy społecznej miesięczna kwota dotacji z budżetu państwa, może zostać zwiększona nie więcej niż o 20% w zależności od liczby uczestników oraz zakresu, jakości i rodzaju świadczonych usług (jedną z przesłanek do podwyższenia dotacji jest m.in. ponoszenie kosztów dowozu uczestników). Zwiększona o 20% miesięczna kwota dotacji na uczestnika w 2024 r. wynosi wówczas 2 700,48 zł. Zwiększenie dotacji dla poszczególnych środowiskowych domów samopomocy do 20% może jednak nastąpić jedynie w ramach limitu uwzględnionego w budżecie wojewody na dany rok w Dziale 852 – pomoc społeczna, Rozdziale 85203 – ośrodki wsparcia.
Decyzja o zwiększeniu miesięcznej kwoty dotacji należy więc do właściwego wojewody – dysponenta środków, który w ramach swoich zadań ustala sposób wykonywania zadań z zakresu administracji rządowej realizowanych przez jednostki samorządu terytorialnego oraz sprawuje nadzór nad realizacją zadań samorządu gminnego, powiatowego i województwa, w tym nad jakością działalności jednostek organizacyjnych pomocy społecznej oraz nad jakością usług, dla których minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określił standardy (art. 22 pkt 1 i 8 ustawy o pomocy społecznej). Kwestia decyzji o podniesieniu kwoty dotacji na jednego uczestnika zależy więc jedynie od ewentualnych możliwości rozdysponowania dodatkowych środków budżetu państwa znajdujących się w rezerwie budżetu państwa.
Natomiast koszty utworzenia, działalności i wynikające ze zwiększenia liczby uczestników warsztatu terapii zajęciowej są współfinansowane ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych oraz ze środków samorządu powiatowego lub z innych źródeł. Zgodnie z art. 68c ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 100, z późn. zm.) maksymalne dofinansowanie ze środków PFRON kosztów działalności warsztatów terapii zajęciowej, w tym wynikających ze zwiększonej liczby uczestników warsztatu, określono na poziomie 90% kosztów. Z kolei art. 10b ust. 2a ustawy o rehabilitacji (...) określa, że koszty działalności warsztatu są finansowane ze środków samorządu powiatowego w wysokości co najmniej 10% tych kosztów. Obowiązek dofinansowania warsztatu przez powiat nie ma charakteru wyłącznego, ponieważ może zostać uzupełniony dofinansowaniem pochodzącym z innych źródeł, np. ze środków jednostki prowadzącej warsztat lub środków gminy albo województwa jako jednostek samorządu terytorialnego, bądź środków innych podmiotów. Ponadto powiat może zwiększyć swój udział w finansowaniu warsztatu ponad określone w art. 10b ust. 2a ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych 10% kosztów działalności.
Procedura przekazywania środków finansowych PFRON samorządom terytorialnym została określona w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 13 maja 2003 r. w sprawie algorytmu przekazywania środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych samorządom wojewódzkim i powiatowym (Dz. U. z 2019 r. poz. 1605, z późn. zm.). Zgodnie z § 5 ust. 3 ww. rozporządzenia maksymalna kwota zobowiązań samorządu powiatowego do wypłaty w danym roku z tytułu dofinansowania kosztów działania warsztatów terapii zajęciowej jest wyliczana jako iloczyn liczby uczestników warsztatów terapii zajęciowej wynikającej z podpisanych umów przez powiat do dnia 31 grudnia roku poprzedzającego rok, na który jest obliczany algorytm, i kwoty środków na dofinansowanie kosztów rocznego pobytu jednego uczestnika w warsztacie terapii zajęciowej, o której mowa w § 5 ust. 4 rozporządzenia w sprawie algorytmu przekazywania środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych samorządom wojewódzkim i powiatowym. Należy wskazać, że w ostatnich latach kilkukrotnie nowelizowano ww. rozporządzenie, zwiększając kwotę środków na dofinansowanie rocznego pobytu jednego uczestnika w warsztacie terapii zajęciowej z kwoty 14 796 zł w 2015 roku do kwoty w wysokości 29 496 zł w 2023 roku oraz 33 696 zł w 2024 roku i w latach następnych
Niemniej jednak, odnosząc się do kwestii zapewniania transportu w środowiskowych domach samopomocy uprzejmie przypominam, że zgodnie z §20 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 grudnia 2010 r. w sprawie środowiskowych domów samopomocy (Dz. U. z 2020 r. poz. 249) dom może dodatkowo zapewniać, w szczególności uczestnikom z zaburzeniami zachowań lub niepełnosprawnością fizyczną, usługi transportowe polegające na dowożeniu na zajęcia z miejsca zamieszkania lub z innego miejsca uzgodnionego z kierownikiem domu i odwożeniu po zajęciach. Należy zwrócić więc uwagę, że usługa transportowa nie jest wymaganym standardem w ośrodkach wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi, a jedynie możliwością wsparcia uczestników w postaci dowożenia na zajęcia i z zajęć do domu. W opinii tut. Departamentu niebudzącą wątpliwości formą organizowania transportu dla uczestników środowiskowych domów samopomocy jest zakup usług transportowej.
W sytuacji gdy śds nie świadczy tego rodzaju usług, dowóz uczestników, dla których jest on niezbędny, może zapewnić gmina lub powiat prowadzące tę jednostkę lub zlecające jej prowadzenie. W takim przypadku gmina lub powiat pokrywają koszty transportu swoich uczestników w ramach zadań własnych. Innym możliwym rozwiązaniem w przypadku, gdy śds nie świadczy usług transportowych, jest zorganizowanie odpłatnego transportu, na wniosek zainteresowanych uczestników.
W opinii tutejszego resortu w związku z całkowitym finansowaniem zadania oraz znaczącego zwiększenia kwoty dotacji w ostatnich latach, jeżeli dana jednostka nie organizuje transportu dla uczestników śds we własnym zakresie, samorząd powinien przejąć to zadanie i zapewniać transport mieszkańców ze swojego terenu.
Z wyrazami szacunku
Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej