w sprawie przygotowania społeczeństwa na potrzeby budowania innowacyjnej gospodarki opartej na wiedzy
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer
Warszawa, 04-07-2024
Szanowny Panie Pośle,
odpowiadając na Pana interpelację w sprawie przygotowania społeczeństwa na potrzeby budowania innowacyjnej gospodarki opartej na wiedzy przekazuję poniższe informacje.
Ad 1.
Jakie konkretne działania podejmuje rząd w celu promowania rozwoju kompetencji kluczowych i umiejętności uniwersalnych wśród społeczeństwa, aby sprostać wyzwaniom związanym z budowaniem innowacyjnej gospodarki opartej na wiedzy?
Promowanie rozwoju umiejętności podstawowych i przekrojowych zdefiniowanych w Zaleceniu Rady Unii Europejskiej z 22 maja 2018 r. w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie stanowi bardzo istotny obszar wdrażania Zintegrowanej Strategii Umiejętności 2030 przyjętej w 2020 r. Wspomaganie szkół w rozwoju kompetencji kluczowych uczniów jest od wielu lat istotnym elementem wielu projektów współfinansowanych ze środków europejskich, realizowanych przez jednostki podległe i nadzorowane Ministerstwa Edukacji Narodowej: Ośrodek Rozwoju Edukacji, Fundację Rozwoju Systemu Edukacji, Instytut Badań Edukacyjnych. Promowanie rozwoju umiejętności podstawowych i przekrojowych wśród osób dorosłych jest przedmiotem wielu projektów o charakterze edukacyjnym realizowanych przez różne resorty i instytucje publiczne. Ministerstwo Edukacji Narodowej szczególną uwagę poświęca projektom kierowanym do grup defaworyzowanych, takim jak projekt utworzenia sieci Lokalnych Ośrodków Wiedzy i Edukacji (do roku 2023 na bazie szkół w małych miejscowościach utworzono 150 LOWE działających na rzecz aktywizacji edukacyjnej osób dorosłych), czy projekt FRSE i IBE Szansa – nowe możliwości dla dorosłych, polegający na wypracowaniu i przetestowaniu innowacyjnych modeli wsparcia edukacyjnego dla osób z niskimi umiejętnościami podstawowymi. MEN wspiera wykorzystanie doświadczeń i zasobów wypracowanych w ww. projektach na poziomie regionalnym, m.in. poprzez realizację (wspólnie z FRSE) projektu EFS+ Rozwój współpracy i koordynacji w zakresie uczenia się przez całe życie. Promocja uczenia się przez całe życie jest również jednym z zadań realizowanych w każdym województwie projektów Zbudowanie systemu koordynacji i monitorowania regionalnych działań na rzecz kształcenia zawodowego, szkolnictwa wyższego oraz uczenia się przez całe życie, w tym uczenia się dorosłych (w ramach inwestycji A3.1.1. KPO). Wśród umiejętności przekrojowych szczególnie ważne w kontekście budowania innowacyjnej gospodarki są umiejętności cyfrowe. Obecnie w Ministerstwie Edukacji Narodowej trwają prace nad projektem Polityki Cyfrowej Transformacji Edukacji w Polsce.
Ad 2.
Czy istnieją programy edukacyjne skierowane na kształtowanie umiejętności personalnych oraz kompetencji cyfrowych już na etapie edukacji szkolnej?
W szkołach prowadzących kształcenie zawodowe edukacja realizowana jest zgodnie z podstawami programowymi kształcenia ogólnego[1] i kształcenia w zawodach[2], określonymi w rozporządzeniach ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania. Podstawy programowe kształcenia ogólnego zawierają obowiązkowe zestawy celów kształcenia i treści nauczania, w tym umiejętności, opisane w formie ogólnych i szczegółowych wymagań dotyczących wiedzy i umiejętności, które powinien posiadać uczeń po zakończeniu określonego etapu edukacyjnego, oraz zadania wychowawczo-profilaktyczne szkoły, uwzględniane odpowiednio w programach wychowania przedszkolnego, programach nauczania i podczas realizacji zajęć z wychowawcą oraz umożliwiające ustalenie kryteriów ocen szkolnych i wymagań egzaminacyjnych, a także warunki i sposób realizacji tych podstaw programowych.
Od 1 września br. nauczyciele i uczniowie klas IV–VIII szkoły podstawowej oraz wszystkich klas szkół ponadpodstawowych (liceum ogólnokształcącego, technikum, branżowej szkoły I stopnia, branżowej szkoły II stopnia) będą pracować ze zmienioną podstawą programową. Ograniczony o około 20%, a tym samym urealniony, zakres treści nauczania – wymagań szczegółowych – da nauczycielom i uczniom więcej czasu na spokojniejszą i bardziej dogłębną realizację programów nauczania. Zrezygnowano głównie z tych treści, które są nadmiarowe na danym etapie edukacyjnym, niemożliwe lub bardzo trudne do zrealizowania w praktyce szkolnej. Zwrócono większą uwagę na rozwijanie umiejętności praktycznych zamiast wiedzy teoretycznej lub encyklopedycznej oraz na korzystanie w procesie nauczania – uczenia się z cyfrowych narzędzi oraz zasobów edukacyjnych dostępnych w Internecie. Jednocześnie od 2026 r. planowane są kompleksowe zmiany podstaw programowych kształcenie ogólnego ukierunkowane na rozwój kompetencji kluczowych, w tym umiejętności personalnych i cyfrowych.
Natomiast podstawy programowe kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego określają obowiązkowy zestaw celów kształcenia i treści nauczania opisanych w formie oczekiwanych efektów kształcenia: wiedzy, umiejętności zawodowych oraz kompetencji personalnych i społecznych, niezbędnych dla zawodu lub kwalifikacji wyodrębnionej w zawodzie, uwzględnianych w programach nauczania, oraz kryteria weryfikacji tych efektów, umożliwiające ustalenie kryteriów ocen szkolnych i wymagań egzaminacyjnych, a także warunki realizacji kształcenia w zawodzie, w tym wyposażenie i sprzęt niezbędne do realizacji tego kształcenia oraz minimalną liczbę godzin kształcenia w zawodzie[3]. Zgodnie z podstawami programowymi kształcenia we wszystkich zawodach szkolnictwa branżowego, nauczyciele wszystkich obowiązkowych zajęć edukacyjnych z zakresu kształcenia zawodowego powinni stwarzać uczniom warunki do nabywania kompetencji personalnych i społecznych oraz umiejętności w zakresie organizacji pracy małych zespołów (w przypadku zawodów nauczanych na poziomie technikum i szkoły policealnej).
W procesie kształcenia zawodowego ważne jest integrowanie i korelowanie kształcenia ogólnego i zawodowego, w tym doskonalenie kompetencji kluczowych nabytych w procesie kształcenia ogólnego, z uwzględnieniem niższych etapów edukacyjnych. Odpowiedni poziom wiedzy ogólnej powiązanej z wiedzą zawodową przyczynia się do podniesienia poziomu umiejętności zawodowych absolwentów szkół prowadzących kształcenie zawodowe, a tym samym zapewnia im możliwość sprostania wyzwaniom zmieniającego się rynku pracy[4].
Biorąc pod uwagę powyższe, na etapie edukacji szkolnej na poszczególnych etapach edukacyjnych, kształtowane są zarówno kompetencje personalne i społeczne, jak i kompetencje cyfrowe, w tym niezbędne do pracy w poszczególnych zawodach.
Ad 3.
W jaki sposób rząd wspiera adaptację systemu edukacji do zmieniających się potrzeb rynku pracy, aby umożliwić absolwentom łatwiejsze dostosowanie się do wymagań nowoczesnego środowiska zawodowego?
Zadania szkoły i innych podmiotów prowadzących kształcenie zawodowe oraz sposób ich realizacji są uwarunkowane zmianami zachodzącymi w otoczeniu gospodarczo-społecznym, na które wpływają w szczególności: nowe techniki i technologie, transformacja ekologiczna i cyfrowa, idea gospodarki opartej na wiedzy, globalizacja procesów gospodarczych i społecznych, rosnący udział handlu międzynarodowego, mobilność geograficzna i zawodowa, a także wzrost oczekiwań pracodawców w zakresie poziomu wiedzy i umiejętności pracowników[5].
Oferta kształcenia zawodowego, w tym zawody określone w klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego, wykaz dodatkowych umiejętności zawodowych[6], a także wykaz kwalifikacji wolnorynkowych i sektorowych funkcjonujących w Zintegrowanym Rejestrze Kwalifikacji[7], są na bieżąco uzupełniane. Po 1 września 2019 r. do klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego wprowadzono ponad 30 nowych zawodów, a co za tym idzie określono dla nich podstawy programowe.
Podstawy programowe kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego, są również na bieżąco zmieniane i uzupełniane na wnioski ministrów właściwych dla tych zawodów (od 1 września 2019 roku zmianie uległy podstawy programowe kształcenia w 13 zawodach). Ponadto, w okresie od września 2024 r. do grudnia 2026 r. planowane są spotkania z przedstawicielami organizacji branżowych, mające na celu m.in. poznanie oczekiwań pracodawców w zakresie zmian dotyczących oferty kształcenia zawodowego tak, aby lepiej przygotować przyszłych pracowników do pracy, w tym w innowacyjnych sektorach gospodarki. Wspólnie z przedstawicielami organizacji branżowych zostanie dokonany przegląd oraz modyfikacja podstaw programowych kształcenia w poszczególnych zawodach.
Ad 4.
Czy istnieją plany rozwoju szkolnictwa zawodowego i wyższego, które uwzględniają potrzebę kształcenia w obszarach związanym z pracą w zespołach oraz umiejętnością pracy projektowej?
Zwiększenie możliwości rozwoju umiejętności przekrojowych (m.in. w zakresie pracy zespołowej) oraz wykorzystania metody pracy projektowej to istotne zagadnienia, które będą brane pod uwagę w planowanym przeglądzie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego, opisanym w odpowiedzi na pytanie nr 3. Potrzeby te zostały uwzględnione w Planie działań w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego na lata 2022-2025 przyjętym przez Radę Ministrów 2 sierpnia 2022 r. Należy przy tym zauważyć, że już zgodnie z obecnie obowiązującymi podstawami programowymi kształcenia w zawodach nauczanych na poziomie technikum i szkoły policealnej, nauczyciele wszystkich obowiązkowych zajęć edukacyjnych z zakresu kształcenia zawodowego powinni stwarzać uczniom warunki do nabywania umiejętności w zakresie organizacji pracy małych zespołów.
Ad 5.
Jakie środki są podejmowane, aby zwiększyć dostęp do programów szkoleniowych i kursów specjalistycznych w obszarze kompetencji kluczowych dla osób w różnym wieku i na różnych etapach kariery zawodowej?
W latach 2024-2027 Ministerstwo Edukacji Narodowej będzie realizowało projekt niekonkurencyjny pod nazwą „Porozumienie branżowe na rzecz kształcenia i szkolenia zawodowego. Zwiększanie udziału przedstawicieli i przedstawicielek branż w rozwoju kształcenia zawodowego i uczenia się w miejscu pracy”, współfinansowany z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027. Celem tego projektu jest szersze włączenie przedstawicieli branż w działania służące doskonaleniu systemu kształcenia zawodowego oraz rozwojowi umiejętności w miejscu pracy.
Zarówno przemiany gospodarcze ostatnich lat, jak również rozwój nowych technologii i postępująca cyfryzacja, pandemia COVID-19, jak i kryzys uchodźczy, sprawiły, że obecnie, bardziej niż kiedykolwiek, wyzwaniem pozostaje bieżące dostosowywanie kształcenia i szkolenia zawodowego do nieustannie zmieniających się uwarunkowań zewnętrznych.
Biorąc pod uwagę powyższe wyzwania, w projekcie zostaną podjęte działania mające na celu poznanie oczekiwań pracodawców w zakresie umiejętności i kompetencji obecnych i przyszłych absolwentów szkół i placówek prowadzących kształcenie zawodowe oraz osób dorosłych, które mogłyby zasilić kadry zawodowe w poszczególnych branżach. Działania te powinny przebiegać we współpracy z przedstawicielami pracodawców poprzez zastosowanie nowych rozwiązań angażujących przedstawicieli branż w bieżące monitorowanie i doskonalenie systemu kształcenia zawodowego oraz upowszechnianie w środowisku pracodawców możliwości i korzyści ze współpracy ze szkolnictwem branżowym.
Ad 6.
Czy rząd planuje zachęty dla przedsiębiorstw do inwestowania w rozwój umiejętności pracowników oraz promowania elastycznych form zatrudnienia, które sprzyjają ciągłemu rozwojowi zawodowemu?
W ramach realizacji reformy A3.1. zaplanowanej w Krajowym Planie Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), wprowadzono do systemu oświaty nowy typ placówki – branżowe centrum umiejętności (na mocy ustawy z 30 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw). BCU są placówkami kształcenia, szkolenia i egzaminowania, dostępnymi dla uczniów, studentów, doktorantów, pracowników branż i innych uczących się, prowadzonymi pod patronatem jednej z ogólnopolskich organizacji branżowych. Możliwość udziału w tworzeniu BCU, a następnie korzystania z nowoczesnego zaplecza szkoleniowego tej placówki w celu rozwijania umiejętności pracowników, stanowi zachętę dla przedsiębiorców do inwestowania w rozwój zawodowy kadry.
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej realizuje w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności reformę A4.4. Uelastycznienie form zatrudnienia, w tym wprowadzenie pracy zdalnej. Nowelizacja Kodeksu pracy regulująca pracę zdalną (ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 240)) weszła w życie z dniem 7.04.2023 r. W powiązaniu z ww. reformą MRPiPS realizuje w ramach KPO inwestycję A4.4.1. Inwestycje związane z doposażeniem pracowników/przedsiębiorstw do pracy zdalnej – przewidującą wsparcie 3 tys. firm (mikro, małych i średnich przedsiębiorstw) w wysokości do 15 tys. EUR na doradztwo, szkolenia oraz zakup licencji na narzędzia informatyczne umożliwiające wdrożenie i rozwój procesów realizowanych w formie zdalnej.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Katarzyna Lubnauer
Sekretarz Stanu
[1] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz. U. poz. 356, z późn. zm.) oraz rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (Dz. U. poz. 467, z późn. zm.).
[2] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 maja 2019 r. w sprawie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz dodatkowych umiejętności zawodowych w zakresie wybranych zawodów szkolnictwa branżowego (Dz. U. poz. 991, z późn. zm.).
[3] Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737).
[4] Załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 2019 r. w sprawie ogólnych celów i zadań kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego (Dz. U. z 2024 r. poz. 611).
[5] j.w.
[6] określonych w załączniku nr 33 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 maja 2019 r. w sprawie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz dodatkowych umiejętności zawodowych w zakresie wybranych zawodów szkolnictwa branżowego (Dz. U. poz. 991, z późn. zm.).