w sprawie zbyt wysokich opłat za akademiki dla studentów i doktorantów
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego Marek Gzik
Warszawa, 27-06-2024
Szanowny Panie Marszałku,
składam na Pana ręce odpowiedź na interpelację Posłanki na Sejm RP Pani Katarzyny Matusik-Lipiec w sprawie zbyt wysokich opłat za akademiki dla studentów i doktorantów.
Szanowna Pani Poseł,
uprzejmie proszę o przyjęcie poniższych wyjaśnień.
Ad 1.
Odnosząc się do pytania o możliwość podjęcia przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego działań zmierzających do powszechnych obniżek czynszów w akademikach prowadzonych przez uczelnie publiczne w trwającym semestrze lub najpóźniej od przyszłego semestru należy wskazać, że zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2023 r. poz. 742, z późn. zm.), dalej „ustawa”, uczelnie są autonomiczne na zasadach określonych w tej ustawie.
Katalog podstawowych zadań uczelni został określony w art. 11 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2023 r. poz. 742, z późn. zm.), dalej „ustawa PSWN”. Jednocześnie w art. 11 ust. 5 ustawy wskazano, że uczelnie mogą prowadzić domy studenckie i stołówki studenckie. Przepis nie kreuje jednak obowiązku prowadzenia ww. infrastruktury socjalno-bytowej.
Zgodnie z art. 9 ust. 5 ustawy PSWN organy władzy publicznej mogą podejmować rozstrzygnięcia dotyczące uczelni tylko w przypadkach przewidzianych w ustawach. Przepisy ustawy nie dają ministrowi właściwemu do spraw szkolnictwa wyższego i nauki uprawnienia do badania wydawanych przez uczelnie rozstrzygnięć w sprawach indywidualnych na podstawie regulacji wewnątrzzakładowych, np. regulaminów świadczeń dla studentów, w których ustalane są m.in. kryteria zakwaterowania w domach studenckich. Rozstrzygnięcia wynikające z prowadzenia przez uczelnie domów studenckich i stołówek studenckich należą do wyłącznej kompetencji uczelni. To władze uczelni, dysponujące danymi w zakresie liczby kształcących się studentów i doktorantów oraz liczby dostępnych miejsc w domach studenckich, podejmują decyzje w zakresie podziału tych miejsc oraz wysokości opłat. Wysokość opłat za zakwaterowanie w domach studenckich, regulaminy kwaterowania (w tym także tryb i kryteria przyznawania miejsc) pozostają w zakresie ustawowej autonomii uczelni i są regulowane na poziomie wewnętrznych aktów prawnych stanowionych przez te podmioty. Minister Nauki nie posiada kompetencji w sprawie.
Warto dodać, że zgodnie z art. 95 ust. 2 ustawy PSWN regulamin świadczeń dla studentów ustala rektor w porozumieniu z samorządem studenckim, a więc studenci mają realny wpływ na przyjęte w uczelni kryteria przydzielania miejsc w domach studenckich.
Ad 2.
Zgodnie z art. 79 ust. 2 pkt 6 i art. 80 ust. 2 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2023 r. poz. 742, z późn. zm.) uczelnia publiczna może pobierać opłaty za korzystanie z domów studenckich, natomiast art. 79 ust. 3 ww. ustawy daje im możliwość ustalania warunków i trybu zwalniania z tych opłat. Wysokość opłat pobieranych od studentów ustalana jest przed rozpoczęciem rekrutacji, po zasięgnięciu opinii samorządu studenckiego. Informacje o wysokości opłat pobieranych od studentów są jawne i udostępniane przez uczelnię w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej uczelni (art. 80 ust. 5 ustawy).
Należy również zaznaczyć, że art. 80 ust. 3 ustawy wprowadzający ograniczenia w zakresie możliwości zwiększania opłat pobieranych od studentów nie dotyczy opłat za korzystanie z domów studenckich.
Należy także wskazać, że zgodnie z art. 95 ust. 2 ww. ustawy rektor uczelni w porozumieniu z samorządem studenckim ustala regulamin świadczeń dla studentów, który określa m.in. szczegółowe kryteria zakwaterowania w domach studenckich uwzględniające sytuację materialną studenta.
Ad 3.
Z danych Głównego Urzędu Statystycznego zawartych w publikacjach „Szkolnictwo wyższe i jego finanse” wynika, że w ostatnim dziesięcioleciu ogólna liczba domów studenckich utrzymuje się na podobnym poziomie – w 2014 r. były to 462 akademiki, w 2018 r. – 446 (spadek o 3,5%), a w 2022 r. – 444 (spadek o 0,5%). W analizowanym okresie systematycznie spadało zainteresowanie studentów i doktorantów zakwaterowaniem w domach studenckich. Niewątpliwie na tę sytuację wpływ ma spadek liczby studentów, wynikający z uwarunkowań demograficznych – wg danych GUS na dzień 30 listopada 2014 r. liczba studentów wynosiła ponad 1,4 mln, zaś w ostatnich latach liczba studentów utrzymuje się na poziomie 1,2 mln (wg stanu w dniu 31 grudnia 2023 r. w uczelniach w Polsce kształciło się 1245,2 tys. osób).
Odnosząc się do podniesionej w interpelacji kwestii możliwości zmiany zasad finansowania uczelni publicznych i zobligowania ich do zapewnienia odpowiedniej liczby miejsc w domach studenckich oraz wprowadzenia określonego zakresu opłat za te miejsca należy wskazać, że środki subwencji, którą otrzymują uczelnie publiczne przeznaczone są m.in. na utrzymanie i rozwój potencjału dydaktycznego i badawczego uczelni, w tym utrzymanie domów i stołówek studenckich. Przy podziale środków, dokonywanym na podstawie formuły algorytmicznej, uwzględnia się m.in. liczbę studentów studiów stacjonarnych w poszczególnych uczelniach.
Należy w tym miejscu podkreślić, że zgodnie z art. 407 ust. 2 ustawy o przeznaczeniu środków przyznanych w formie subwencji decyduje podmiot, które je otrzymał, co oznacza, że przyznając subwencję Minister nie określa puli środków przeznaczonych na utrzymanie domów studenckich. To uczelnia w ramach swojej ustawowej autonomii, we własnym zakresie decyduje o przeznaczeniu i sposobie dystrybucji tych środków na cele statutowe.
Minister Nauki stara się jednak odpowiadać na potrzeby uczelni w tym obszarze. Przykładem takich działań może być zwiększenie wysokości subwencji przyznane w grudniu 2023 r. w celu wsparcia uczelni prowadzących domy studenckie – podziału kwoty 150 000,0 tys. zł dokonano w oparciu o proporcję liczby miejsc w domach studenckich wg stanu na 31 grudnia2022 r. zaraportowanych przez poszczególne podmioty w sprawozdaniu S-11 Głównego Urzędu Statystycznego[1].
Kolejnym działaniem było zaplanowanie w budżecie MNiSW dodatkowych 150 mln zł z przeznaczeniem na inwestycje w tym zakresie.
Ponadto Minister Rozwoju i Technologii, we współpracy z Ministrem Nauki, przygotował projekt ustawy, zgodnie z którą 10% Funduszu Dopłat w Banku Gospodarstwa Krajowego przeznaczone zostanie na pokrycie kosztów przedsięwzięcia polegającego m.in. na budowie, przebudowie i remoncie domów studenckich. Wsparcie to realizowane będzie począwszy od 2025 r., a jego roczna wysokość ma wynosić 500 mln zł. Co istotne, ustawa zagwarantuje, że opłaty studentów za korzystanie z remontowanych lub wybudowanych ze środków Funduszu akademików zostaną utrzymane na niewysokim poziomie.
Biorąc pod uwagę powyższe, należy podkreślić, że Minister Nauki nie ma podstaw do podejmowania działań mających na celu zapewnienie studentom miejsc zakwaterowania w domach studenckich oraz określonej wysokości opłat.
Zarządzanie dostępnością miejsc w domach studenckich, działania na rzecz zwiększenia ich liczby, jak również kształtowanie opłat za korzystanie z domów studenckich pozostają w kompetencji uczelni.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Nauki
Marek Gzik
Sekretarz Stanu
[1] Komunikat Ministra Nauki z dnia 27 grudnia 2023 r. o zwiększeniach wysokości subwencji ze środków finansowych na utrzymanie i rozwój potencjału dydaktycznego oraz potencjału badawczego przyznanych na rok 2023.