do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej, ministra ds. równości
w sprawie specjalistycznych ośrodków wsparcia dla osób doznających przemocy domowej (dalej SOW)
Zgłaszający: Monika Rosa
Data wpływu: 10-06-2024
Szanowna Pani Ministro!
Przemoc w rodzinie jest zjawiskiem, które zasługuje na szczególne potępienie. Rolą państwa jest opracowanie całego systemu zapobiegania zjawisku przemocy domowej, a także pomocy osobom poszkodowanym. Ofiary uciekając od swoich oprawców potrzebują często schronienia i wsparcia w postaci różnych usług. Centralnym elementem tego systemu są specjalistyczne ośrodki wsparcia dla osób doznających przemocy domowej (dalej SOW). SOW to placówki interwencyjne, co oznacza, że udzielają pomocy w sytuacjach nagłych i aby zostać przyjętym nie jest wymagane żadne skierowanie, nie obowiązuje również rejonizacja oraz każdy może zamieszkać w dowolnym SOW w Polsce. Oznacza to również, że pobyt w ośrodku jest krótkoterminowy, z możliwością przedłużenia. Specjalistyczne ośrodki wsparcia na mocy ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 424) i art. 31 ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2512 z późn. zm.) należą do właściwości Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.
Głównym zadaniem specjalistycznych ośrodków wsparcia dla osób doznających przemocy jest zapewnienie bezpiecznego schronienia, jednak nie jest to jedyne zadanie realizowane w SOW.
Osoby, tam mieszkające otrzymują pomoc psychologiczną, prawną, socjalną, pedagogiczną, jeśli zachodzi taka potrzeba również materialną i medyczną. Większość SOW wspiera osoby przebywające na pobycie całodobowym poprzez dostarczenie artykułów żywnościowych, jak również w pozyskaniu pomocy socjalnej, np. z OPS. Pobyt w SOW ma zapewnić poczucie bezpieczeństwa i wesprzeć osobę potrzebującą we wszystkich obszarach niezbędnych do samodzielnego powrotu do życia wolnego od przemocy.
W praktyce oznacza to pomoc w uzyskaniu alternatywnego miejsca zamieszkania, w razie potrzeby, zatrudnienia, wsparcia w opiece nad dziećmi (np. dostęp do żłobka, przedszkola, nowej szkoły), uzyskania świadczeń z pomocy społecznej, pomocy psychologicznej, pomocy prawnej w toczących się postępowaniach sądowych czy innych sprawach urzędowych. W SOW pracują także prawnicy, lekarze i inni wykwalifikowani specjaliści. W ramach SOW prowadzone są także grupy wsparcia, grupy terapeutyczne, zarówno dla osób dorosłych, jak i dzieci. Funkcjonowanie SOW oparte jest na systemie pracy ciągłej i często te świadczenia są udzielane w porach nocnych. Ośrodki działają przez 7 dni w tygodniu, także w święta i w dni wolne od pracy. Na zmianach muszą być obecni zawsze pracownicy merytoryczni, jak np. psycholog, pedagog, pracownik socjalny, itp.
Koszty działalności takich podmiotów systematycznie rosną, a w szczególności opłat za media, zakupu żywności, utrzymania budynków, a także koszty związane z dostosowaniem ośrodków do odpowiednich standardów, do czego obligują przepisy powszechnie obowiązujące. Pojawia się również problem niskich wynagrodzeń pracowników zatrudnionych w specjalistycznych ośrodków wsparcia, którzy świadczą szeroki zakres usług dla osób szukających pomocy. Obecny reżim prawny wykluczył ich z podwyżek dla pracowników pomocy społecznej, które miały miejsce w tym roku. Sytuacja jest na tyle krzywdząca, ponieważ usługi świadczone przez pracowników SOW mieszczą się w definicji pomocy społecznej rozumianej jako wspieranie osób i rodzin w przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, z którymi nie są w stanie sobie poradzić, wykorzystując własne możliwości i uprawnienia. Ośrodki muszą często ubiegać się o wsparcie ze strony jednostek samorządu terytorialnego lub funduszy leżących w gestii wojewodów. Jednakże, te podmioty nie są w stanie przekazać odpowiednich środków na wsparcie SOW. Wynika to między innymi z braku rekompensat dla jednostek samorządu terytorialnego z powodu zmian w podatku PIT, a także z ograniczeń w dysponowaniu dotacjami celowymi przez terenowe jednostki administracji rządowej.
Niedofinansowanie takich ośrodków powoduje ograniczenie ich zdolności do pomagania osobom poszkodowanym przez przemoc domową. Potrzebne są rozwiązania systemowe, które by pomogły utrzymać płynność finansową tych ośrodków i podnieść wynagrodzenia zatrudnionych tam pracowników.
Brakuje także środków na realizację programów korekcyjno-edukacyjnych, których prowadzenie stało się obowiązkowe. Analogiczna sytuacja dotyczy programów psychologiczno-terapeutycznych. Brakuje pieniędzy na zatrudnienie specjalistów, w tym psychologów. Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 20 czerwca 2023 r. w sprawie standardu podstawowych usług świadczonych przez specjalistyczne ośrodki wsparcia dla osób doznających przemocy domowej oraz wymagań kwalifikacyjnych wobec osób zatrudnionych w tych ośrodkach nie było konsultowane z SOW i nie jest dostosowane do realnych możliwości tych jednostek.
Działalność ośrodków wsparcia finansowana jest z Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, z środków z Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. W 2023 r. była ostatnia, minimalna podwyżka środków znajdujących się w budżecie wspomnianego programu, a także w budżetach wojewodów przeznaczonych na realizację wspomnianego celu (vide: uchwała nr 165 Rady Ministrów z dnia 11 września 2023 r. zmieniająca uchwałę w sprawie ustanowienia Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na rok 2023 (M.P. z 2023 r. poz. 1000). Zgodnie z cytowaną uchwałą miesięczna wartość wsparcia z tego programu nie przekracza 37435,92 zł. Ta wartość nie jest adekwatna do obecnych realiów społeczno-gospodarczych. Od stycznia 2024 r. wartość wsparcia miała wzrosnąć do 55 tys. zł. SOW otrzymały decyzje w tej sprawie, ale środki finansowe jeszcze do nich nie wpłynęły. Mimo zapowiedzi o zwiększeniu nakładów, środki które faktycznie otrzymują SOW są zdecydowanie niższe. Nie zostało uruchomione dofinansowanie z budżetu państwa, które jest wypłacane przez wojewodów z powodu braku rezerwy celowej. Z względu na toczące się śledztwa wokół Funduszu Sprawiedliwości, nie jest możliwe na ten moment uzyskanie środków z tego źródła.
W Polsce mają powstać dodatkowe ośrodki, choć nie zostały zabezpieczone pieniądze na utrzymanie dotychczasowych ośrodków. Zwiększenie dotacji na koniec roku budżetowego nie będzie miało sensu, szczególnie z perspektywy ochrony pracowników i ich praw do otrzymania należytego wynagrodzenia. Od miesiąca lipca 2024 r. planowany jest wzrost stawek dla pracowników samorządowych od 700,00 zł do nawet 1000,00 zł brutto. Nierealne wydaje się udźwignięcie tego przez te palcówki przy dotychczasowym finansowaniu.
Należy także przy finansowaniu specjalistycznych ośrodków wsparcia dla osób doznających przemocy domowej zwrócić uwagę na fakt umocowania tych jednostek. Placówki działające jako samodzielne jednostki są finansowane na tym samym poziomie, co placówki funkcjonujące w strukturach, np. OPS, PCPR.
Mając powyższe na uwadze, wnoszę by Pani Ministra odpowiedziała na następujące pytania:
Czy Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej planuje podjęcie działań na rzecz zwiększenia środków w Rządowym Programie Przeciwdziałania Przemocy Domowej?
Czy Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej planuje podjęcie działań na rzecz odblokowania środków z rezerwy celowej, tak by uruchomić dofinansowanie od wojewodów?
Czy Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej planuje działania na rzecz zwiększenia wynagrodzenia osób zatrudnionych lub świadczących usługi na rzecz specjalistycznych ośrodków wsparcia dla osób doznających przemocy domowej?
Czy Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej planuje przekazanie dodatkowych środków na rzecz otwarcia w SOW nowych etatów dla specjalistów, w tym: psychologów, pedagogów, pracowników socjalnych, prawników?
Czy Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej rozważa włączenie osób zatrudnionych lub świadczących usługi na rzecz specjalistycznych ośrodków wsparcia do pracowników pomocy społecznej?
Jakie działania zamierza podjąć Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w celu poprawy funkcjonowania specjalistycznych ośrodków wsparcia?
Czy Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej planuje wprowadzić jednolitą politykę, co do formy organizacyjnej specjalistycznych ośrodków wsparcia dla osób doznających przemocy domowej, bądź wprowadzić zróżnicowane ich finansowanie?