w sprawie przerzucania imigrantów przez niemieckie służby na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Wiesław Szczepański
Warszawa, 14-08-2024
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację numer 3884 Pana Posła Krzysztofa Bosaka oraz Pana Posła Michała Wawra w sprawie przerzucania imigrantów przez niemieckie służby na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, uprzejmie przedstawiam informacje, pozostające w zakresie właściwości Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Na wstępie, stosownie do stanowiska Komendy Głównej Straży Granicznej (SG), pragnę zapewnić, że sytuacja na poszczególnych odcinkach granicy państwowej jest stale monitorowana. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) na bieżąco otrzymuje od właściwych podległych służb raporty na temat zaistniałych zdarzeń w ramach przyjętego systemu sprawozdawczości. Dodatkowo warto nadmienić, że kwestie dotyczące m.in. ochrony granicy państwowej oraz działań związanych z jej przekraczaniem wpisują się w zadania Zintegrowanego Zespołu ds. Zarządzania Granicą Państwową, powołanego zarządzeniem nr 85 Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 2020 r. w sprawie utworzenia Zespołu ds. Zintegrowanego Zarządzania Granicą Państwową[1], jako organ pomocniczy Prezesa Rady Ministrów. Na forum ww. Zespołu są konsultowane m.in. planowane i już podejmowane kierunki działań w omawianych obszarach.
Odnosząc się szerzej do sytuacji na granicy polsko-niemieckiej, uprzejmie informuję, że MSWiA posiada informacje na temat jednego incydentu dotyczącego przetransportowania grupy cudzoziemców (niemających prawa pobytu zarówno w Niemczech, jak i w Polsce) z Niemiec na terytorium Polski, niezgodnie z obowiązującymi procedurami, który miał miejsce 14 czerwca 2024 r. w Osinowie Dolnym. W związku z ww. zdarzeniem strona polska podjęła niezwłocznie czynności, mające na celu wyjaśnienie zaistniałej sytuacji. Podczas rozmowy Komendanta Głównego SG, gen. dyw. SG Roberta Bagana 18 czerwca 2024 r. z Prezydentem Policji Federalnej Niemiec dr. Dieterem Romannem, szefowie obu służb potwierdzili, że działania funkcjonariuszy niemieckiej Policji Federalnej nie odpowiadały przyjętym procedurom dotyczącym przyjmowania i przekazywania osób przez kraje sąsiednie, a sytuacja miała charakter incydentalny. Strona niemiecka wyraziła ubolewanie z powodu zaistniałego zdarzenia. Jak zapewnił Prezydent Policji Federalnej Niemiec, wszyscy kierownicy inspekcji ww. formacji zostali pouczeni, że podobne postępowanie nie może się powtórzyć w przyszłości. Swoje stanowisko w omawianej sprawie przedstawił również Prezydent Dyrekcji Policji Federalnej Niemiec w Berlinie, Carsten Glade, wskazując na niedochowanie ustanowionych procedur przez podległych mu funkcjonariuszy.
Ponadto, w trakcie spotkania w Berlinie 21 czerwca 2024 r., Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zwrócił się w przedmiotowej sprawie do Minister Spraw Wewnętrznych Niemiec, Pani Nancy Faeser, oczekując wyjaśnień i konkretnych deklaracji w obszarze współpracy na granicy polsko-niemieckiej. Pani Minister Nancy Faeser przyznała, że omawiane działania strony niemieckiej były niezgodne z prawem oraz zapewniła, iż podobne incydenty nie mogą się powtórzyć w przyszłości.
Dodatkowo pragnę poinformować, że podczas polsko-niemieckich konsultacji rządowych powołano grupę roboczą, pod przewodnictwem wiceministrów spraw wewnętrznych Polski i Niemiec, mającą na celu zapewnienie możliwości szybkiego i celowanego reagowania na pojawiające się nieprawidłowości, co z kolei pozwoli lepiej zarządzać sytuacją na granicy. Pierwsze posiedzenie ww. grupy odbyło się 17 lipca 2024 r. w Szczecinie.
Omawiając problematykę odsyłania migrantów z Niemiec do Polski, w szczególności z uwzględnieniem formalno-prawnego aspektu stosowanych procedur, należy wyjaśnić, że w pragmatyce służbowej SG do przekazywania migrantów do Polski z Niemiec dochodzi na podstawie obowiązujących przepisów prawa i umów międzynarodowych, które regulują przedmiotową kwestię w zależności od celu i charakteru pobytu cudzoziemców na terytorium umawiających się stron. Cudzoziemcy są przekazywani na terytorium Polski z innych państw członkowskich Unii Europejskiej (UE) na podstawie umów, rozporządzeń oraz porozumień, których stronami jest Rzeczypospolita Polska i państwo przekazujące. Odesłania cudzoziemców bezpośrednio z terytorium Niemiec na terytorium Polski są realizowane na podstawie przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 604/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie ustanowienia kryteriów i mechanizmów ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca (rozporządzenie Dublin III)[2] oraz Porozumienia między Rządami państw grupy Schengen i Rządem Rzeczypospolitej Polskiej o przyjmowaniu osób przebywających bez zezwolenia z dnia 29 marca 1991 r.[3] Warto przy tym podkreślić, że we wszystkich przypadkach przekazywanie cudzoziemców następuje w wyznaczonym miejscu i czasie, co z kolei pozwala na właściwą reakcję i przygotowanie służb do ich przyjęcia, a także zastosowanie odpowiednich procedur w odniesieniu do każdej z przyjętych osób.
Zarówno przekazywanie cudzoziemców w ramach readmisji, jak i na podstawie rozporządzenia Dublin III jest realizowane zgodnie z obowiązującymi procedurami. Wprowadzenie tymczasowych kontroli na granicy polsko-niemieckiej w październiku 2023 r. spowodowało zmianę w zakresie działań strony niemieckiej. Niemieckie służby, prowadzące systematyczne kontrole graniczne na granicy polsko-niemieckiej, odmawiają wjazdu osobom niespełniającym warunków wjazdu, o których mowa w kodeksie granicznym Schengen.[4]
Decyzja o tymczasowym przywróceniu kontroli została podjęta na podstawie art. 25 oraz art. 28 kodeksu granicznego Schengen i była podyktowana wzrostem przekroczeń granicy państwowej wbrew przepisom prawa z Polski do Niemiec, szczególnie w okresie sierpień-wrzesień 2023 r. Powyższa sytuacja wynikała z nakładania się fal migracyjnych z kierunku wschodniego oraz bałkańskiego. Dla strony niemieckiej granica z Polską należy do najbardziej zagrożonych nielegalną migracją odcinków granic Niemiec. Wskazane przesłanki nie zachodzą na kierunku wjazdowym do Polski. W związku z powyższym nie istnieje konieczność tymczasowego przywrócenia kontroli granicznej na podstawie art. 25 oraz art. 28 kodeksu granicznego Schengen na terytorium Polski.
Jednocześnie należy dodać, że strona niemiecka nie informuje SG, w jakich miejscach i w jakich godzinach będzie prowadzić kontrolę w ramach tymczasowego przywrócenia kontroli granicznej. Z uwagi na powyższe, Komendant Placówki SG w Szczecinie planując miejsca pełnienia służby przez patrole SG, których głównym zadaniem jest przeciwdziałanie i zwalczanie nielegalnej migracji, a od czasu tymczasowego przywrócenia kontroli granicznej przez Niemcy – również reagowanie na zawrócenia przez stronę niemiecką, bierze pod uwagę miejsca pokrywające się z rejonem operowania służb niemieckich. Dodatkowo podjęto decyzję o prowadzeniu stałych kontroli na odcinkach uznanych jako miejsca najbardziej zagrożone nielegalną migracją.
Z kolei stosowaną przez stronę niemiecką praktyką w przypadku procedury zawracania cudzoziemców, wynikającą z tymczasowego przywrócenia kontroli na granicach wewnętrznych, jest przekazywanie drogą elektroniczną stronie polskiej informacji o zdarzeniu, ze wskazaniem miejsca, czasu oraz liczby osób i ich danych osobowych umożliwiających identyfikację. Zawracani cudzoziemcy nie posiadają przy sobie dokumentacji potwierdzającej odmowę wjazdu, sporządzonej przez stronę niemiecką.
Przedstawiając powyższe, w kontekście przywołanego przez Panów Posłów przekazania cudzoziemców, do którego doszło w miejscowości Rosówek, należy wyjaśnić, że strona niemiecka 9 czerwca 2024 r. poprzez Polsko-Niemieckie Centrum Współpracy Służb Granicznych Policyjnych i Celnych w Świecku przesłała pocztą elektroniczną informację, że w rejonie byłego przejścia granicznego w Rosówku zawracać będzie grupę cudzoziemców, wskazując w treści wiadomości dane osobowe ww. osób. Powyższa informacja została przekazana kierownikowi zmiany placówki SG w Szczecinie (tj. w rejonie służbowej odpowiedzialności byłego przejścia granicznego Rosówek). Funkcjonariusze placówki SG w Szczecinie przeprowadzili kontrolę legalności pobytu ww. cudzoziemców. Przekazanie wymienionych osób odbyło się zgodnie z obowiązującymi procedurami, zatem strona polska nie wyrażała sprzeciwu w przedmiotowej sprawie.
W odpowiedzi na kolejne pytania Panów Posłów w omawianej sprawie, uprzejmie informuję, że zgodnie z danymi zarejestrowanymi w systemach teleinformatycznych SG, ww. cudzoziemcy przekroczyli nielegalnie granicę polsko-białoruską, o czym świadczą m.in. wydane im (po przyjęciu wniosku o ochronę międzynarodową) Tymczasowe Zaświadczenia Tożsamości Cudzoziemca. Przedmiotowe dokumenty zostały wydane przez placówki Podlaskiego Oddziału SG.
Z informacji zgromadzonych w systemach teleinformatycznych SG nie wynika natomiast, aby wskazani cudzoziemcy podczas składania wniosków o ochronę międzynarodową byli reprezentowani przez pełnomocnika lub jakąkolwiek organizację.
Z kolei odnosząc się do kwestii możliwości swobodnego poruszania się cudzoziemców po terytorium Polski, należy wyjaśnić, że detencja administracyjna przewidziana w ustawie z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej[5] jest środkiem ostatecznym, który ma służyć sprawnemu przeprowadzeniu postępowania uchodźczego. Organem prowadzącym postępowanie o udzieleniu cudzoziemcom ochrony jest Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców (UdsC), który gromadzi materiał dowodowy i wydaje decyzję. W przypadku cudzoziemców posiadających poświadczone obywatelstwo jednego z krajów, do których powroty zostały wstrzymane (m.in. obywatele Erytrei i Etiopii), Szef UdsC może przeprowadzić przesłuchanie w warunkach wolnościowych. Powyższe oznacza, że nie istnieje konieczność umieszczania cudzoziemców w strzeżonych ośrodkach wyłącznie na potrzeby oczekiwania na zebranie materiału dowodowego. Właściwym narzędziem służącym zabezpieczeniu prawidłowego toku procedury uchodźczej są środki wolnościowo-zapobiegawcze przewidziane w art. 88 ust. 1 ww. ustawy. Do wskazanych środków należą m.in. obowiązek zgłaszania się w określonych odstępach czasu do wymienionego w postanowieniu organu lub konieczność wpłaty zabezpieczenia pieniężnego. Wydanie stosownego postanowienia wymaga przeprowadzenia wcześniej szczegółowej analizy sytuacji prawno-pobytowej cudzoziemca oraz ustaleń, czy wskazane środki mogą być zastosowane oraz, czy charakter sprawy wskazuje na to, iż są one wystarczające dla zabezpieczenia danego postępowania w miejsce umieszczenia cudzoziemca w ośrodku strzeżonym dla cudzoziemców. W przypadku, gdy w stosunku do cudzoziemca, wobec którego wszczęto postępowanie w sprawie zobowiązania do powrotu istnieje prawdopodobieństwo wydania decyzji bez określenia terminu powrotu, do sądu kieruje się wniosek o umieszczenie cudzoziemca w strzeżonym ośrodku dla cudzoziemców. Przedmiotowe działania są podejmowane np. w przypadku, gdy zachodzi prawdopodobieństwo ucieczki cudzoziemca, a z okoliczności sprawy wynika, że nie podporządkuje się on obowiązkom wynikającym ze środków alternatywnych. Przedstawiając powyższe jednocześnie należy podkreślić, że każda ze spraw jest rozpatrywana indywidualnie, nie jest bowiem możliwe wprowadzenie rutynowych działań wobec wszystkich cudzoziemców przekazywanych do Polski.
Kontynuując wyjaśnienia w zakresie form ochrony cudzoziemców, uprzejmie informuję, że zgodnie z przepisami ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej cudzoziemcowi udziela się ochrony w Polsce przez nadanie statusu uchodźcy, udzielenie ochrony uzupełniającej, udzielenie azylu lub udzielenie ochrony czasowej.
Na podstawie art. 90 ust. 1 ww. ustawy, cudzoziemcowi można, na jego wniosek, udzielić azylu w Polsce, gdy jest to niezbędne do zapewnienia mu ochrony oraz gdy przemawia za tym ważny interes RP. Wydanie decyzji o udzieleniu azylu wymaga uzyskania zgody ministra właściwego do spraw zagranicznych.
Natomiast zgodnie z art. 13 ust. 1 wspomnianej ustawy, cudzoziemcowi nadaje się status uchodźcy, jeżeli na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem w kraju pochodzenia z powodu rasy, religii, narodowości, przekonań politycznych lub przynależności do określonej grupy społecznej nie może lub nie chce korzystać z ochrony tego kraju.
Z kolei art. 15 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że cudzoziemcowi, który nie spełnia warunków do nadania statusu uchodźcy, udziela się ochrony uzupełniającej, w przypadku gdy powrót do kraju pochodzenia może narazić go na rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy przez:
Przesłanki nadania statusu uchodźcy oraz udzielenia ochrony uzupełniającej są badane w trakcie jednego postępowania - postępowania w sprawie udzielenia ochrony międzynarodowej. Przedmiotowe postępowanie regulują przepisy ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskie, a także ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.[6] Ustawowy termin na rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej to, co do zasady, 6 miesięcy od dnia złożenia wniosku.
Ponadto, zgodnie z art. 45 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, przed wydaniem decyzji o nadaniu cudzoziemcowi statusu uchodźcy lub udzieleniu mu ochrony uzupełniającej organ prowadzący postępowanie w sprawie udzielenia ochrony międzynarodowej zwraca się do komendanta oddziału SG, komendanta wojewódzkiego Policji, Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a w razie potrzeby - także do innych organów, o przekazanie informacji, czy wobec wnioskodawcy lub osoby, w imieniu której wnioskodawca występuje, zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 19 ust. 1 pkt 3 lub ust. 2 lub art. 20 ust. 1 pkt 2 lub ust. 2 lub 3 ww. ustawy.
Zarówno udzielenie azylu, jak i udzielenie ochrony międzynarodowej jest możliwe wyłącznie w przypadku spełnienia przez cudzoziemca ww. kryteriów ustawowych - uzasadniających objęcie danej osoby konkretną formą ochrony.
Do spraw rozpatrywanych priorytetowo w omawianym obszarze należą:
Cudzoziemiec składający wniosek o przyznanie ochrony międzynarodowej w danym kraju członkowskim UE powinien pozostać na jego terenie do czasu rozstrzygnięcia sprawy. Jeśli opuści kraj, w którym złożył wniosek, państwa członkowskie UE mogą przekazać cudzoziemca do kraju, gdzie rozpatrywana jest jego sprawa. Powyższe oznacza, że osoba, która złoży wniosek o ochronę międzynarodową w Polsce, a następnie nie czekając na rozstrzygnięcie wyjedzie np. do Niemiec, może być przekazana do naszego kraju przez służby migracyjne państwa, w którym dany migrant został zatrzymany. Przedmiotowe kwestie regulują tzw. procedury dublińskie (ww. rozporządzenie Dublin III ustanawiające kryteria określania, które państwo członkowskie jest odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej).
Proces powrotów cudzoziemców pochodzących z państw afrykańskich po negatywnie zakończonej procedurze uchodźczej zależny jest przede wszystkim od państwa pochodzenia cudzoziemca. Cudzoziemiec, wobec którego została wydana decyzja o odmowie nadania statusu uchodźcy lub udzielenia ochrony uzupełniającej, o uznaniu wniosku o udzieleniu ochrony międzynarodowej za niedopuszczalny, o umorzeniu postępowania w sprawie udzielenia ochrony międzynarodowej lub decyzja o pozbawieniu go statusu uchodźcy lub ochrony uzupełniającej jest obowiązany opuścić terytorium RP w terminie 30 dni od dnia, w którym wyżej wymieniona decyzja stała się ostateczna, a w przypadku wydania decyzji przez organ wyższego stopnia – od dnia, w którym decyzja została cudzoziemcowi doręczona. Natomiast w sytuacji, gdy cudzoziemiec nie opuścił terytorium RP we wskazanym terminie i przypadku, wszczynane jest postępowanie w sprawie zobowiązania cudzoziemca do powrotu i wobec stwierdzenia braku przeciwwskazań do wydania decyzji nakazującej cudzoziemcowi powrót – zostaje wydana decyzja w tym przedmiocie. Ważną kwestią jest fakt, że to okoliczności sprawy i wyczerpanie katalogu przesłanek ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach[7] stanowią o skategoryzowaniu rozstrzygnięcia postępowania w granicach powrotu dobrowolnego bądź przymusowego. Termin dobrowolnego wyjazdu nie jest wskazywany w przypadku, gdy istnieje prawdopodobieństwo ucieczki cudzoziemca lub wymagają tego względy obronności lub bezpieczeństwa państwa lub ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego. Wówczas decyzja podlega natychmiastowemu wykonaniu. W przypadku obywateli państw, do których powroty zostały wstrzymane, m.in. obywateli Erytrei i Etiopii brak jest możliwości przeprowadzenia powrotu cudzoziemca do kraju pochodzenia. Wówczas, w ramach postępowania w sprawie zobowiązania do powrotu, rozpatruje się przesłanki do udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych lub zgody na pobyt tolerowany.
Przedstawiając powyższe pragnę dodatkowo nadmienić, że MSWiA pozostaje w stałym kontakcie z partnerami z Niemiec m.in. w odniesieniu do problematyki ruchu migracyjnego na granicy polsko-niemieckiej. Jednocześnie należy podkreślić, że SG prowadzi intensywną i efektywną współpracę z organami odpowiedzialnymi za ochronę granicy i przeciwdziałanie nielegalnej migracji po stronie niemieckiej, w szczególności poprzez wspólne działania operacyjno-śledcze, analizę ryzyka i bieżącą wymianę informacji, a także realizowanie wspólnych patroli. Na mocy umów bilateralnych powstały wspólne polsko-niemieckie placówki w Ludwigsdorfie, Świecku i Pomellen. Funkcjonariusze ww. placówek mają głównie za zadanie efektywnie monitorować przepływ cudzoziemców przez polsko-niemiecką granicę państwową oraz wspólnie zapobiegać przestępstwom i wykroczeniom. Obecnie trwają prace nad utworzeniem kolejnej placówki o ww. profilu działania.
Z poważaniem
z up. Wiesław Szczepański
Sekretarz Stanu
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
[1] M.P. z 2022 r. poz. 1122.
[2] Dz. Urz. UE L Nr 180, str. 31.
[3] Dalej: Porozumienie o przyjmowaniu osób przebywających bez zezwolenia.
[4] Wprowadzonym Rozporządzeniem (WE) nr 2016/399 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 9 marca 2026 r. w sprawie unijnego kodeksu zasad regulujących przepływ osób przez granice (Dz. Urz. UE L 77, str. 1, z późn. zm.), dalej: kodeks graniczny Schengen.
[5] Dz. U. z 2023 r. poz. 1504.
[6] Dz. U. z 2024 r. poz. 572.
[7] Dz. U. z 2024 r. poz. 769.