do ministra klimatu i środowiska
w sprawie likwidacji szkód górniczych
Zgłaszający: Jerzy Meysztowicz
Data wpływu: 02-09-2024
Tereny rejonu Olkusza od wieków słynęły z lokalnego górnictwa. Wydobywane tam kopaliny - ołów i srebro służyły jeszcze budowie państwa pierwszych Piastów, a być może także wcześniej - plemienia Wiślan. Według archiwalnych dokumentów historia górnictwa kruszcowego w rejonie Olkusza obejmuje 10 wieków eksploatacji tutejszych złóż. W 2020 r. nadszedł historyczny moment zakończenia eksploatacji rud metali w ostatnim szybie kopalni. Jedynym sposobem likwidacji miejscowej kopalni było zatopienie pozostawionych wyrobisk wodą, które miało następować naturalnie, wskutek zaprzestania wypompowywania wody z chodników kopalni. Taki sposób likwidacji został przyjęty i zrealizowany.
Kopalnia rud cynku i ołowiu w Olkuszu o nazwie Olkusz–Pomorzany zaprzestała wydobycia w grudniu 2020 r. Zamknięcie kopalni nastąpiło na skutek wyczerpania się tamtejszych złóż rud cynku i ołowiu. W styczniu 2022 r. zaprzestano ostatecznie wypompowywania wody z chodników kopalni. W trakcie eksploatowania miejscowych złóż w latach 1962-2020 ilość wypompowywanej wody wynosiła od 60 do przeszło 300 m3 na minutę.
Z powodu odprowadzenia w trakcie funkcjonowania kopalni kilku miliardów metrów sześciennych wody w rejonie Olkusza powstał lej depresyjny w warstwach wodonośnych o powierzchni około 300 km2 Na skutek odwodnienia kopalni wyschło wiele lokalnych źródeł potoków oraz innych cieków i zbiorników wodnych. Powstały także sztuczne cieki wodne, tj. kanały którymi odprowadzono wody wypompowywane z kopalni. Kanałami tymi woda trafiała do rzeki Białej Przemszy, a dalej do Wisły.
Po zaprzestaniu pompowania wody, poziom wód gruntowych zaczął się gwałtownie podnosić. Woda podnosi się w wyrobiskach dołowych i górotworze w obrębie leja depresyjnego rejonu Olkusza. Wskutek podnoszenia się zwierciadła wody ciągle obserwujemy istotne zmiany w miejscowym krajobrazie. Zaczynają odżywać dawno wyschnięte źródła, pojawiają się zwiększone przepływy naturalne w istniejących rzekach. Wraz z przekroczeniem poziomu wody w górotworze zalewowi ulegają nieczynne już wyrobiska odkrywkowe złóż piasku, w których eksploatacja była prowadzona poniżej historycznego, naturalnego poziomu zwierciadła wody. W tej chwili zrekultywowane, obsadzone lasami sosnowymi wyrobiska ulegają zalaniu i tworzą się w nich nowe zbiorniki wodne.
Opisywane odkrywki piasku zgodnie z obowiązującymi przepisami były zrekultywowane poprzez nasadzenie drzew, przeważnie sosny pospolitej, która w warstwach gleby piaszczystej bardzo dobrze się rozwija. Obecnie obserwujemy jak 10-20-letnie lasy sosnowe, powstałe na wyrobiskach piasku znikają pod wodą. Na dzień sporządzania niniejszej interpelacji powierzchnia łączna zalań wynosi ponad 400 ha, a w przyszłości wynosić będzie znacznie ponad 500 ha. Po wypełnieniu się wodą powierzchniowych zbiorników nadmiar wody będzie odprowadzany do miejscowych rzek i potoków. Będzie to problematyczny proces, ponieważ w ciągu kilkudziesięciu ostatnich lat (przyp. działalność kopalni Olkusz-Pomorzany połączona z wypompowywaniem wody trwała w latach 1962-2020) koryta rzek i potoków zostały samoistnie lub wskutek działalności człowieka zdegradowane, zalesione, bądź zabudowane. Pośpiesznie należy udrożnić te nieczynne cieki.
Dla rozwiązania kwestii udrożnienia cieków wodnych potrzebne są również nowe, szczególne prawne. Przebudowa sieci odprowadzania wody powierzchniowej musi odbyć się zgodnie z przepisami, tj. wymaga zmiany charakteru użytkowania gruntów leśnych na inne i wiąże się z obowiązkiem wniesienia olbrzymiej opłaty. Analogiczny problem z statusem zalanych gruntów i powstałych na nich zalewów wiąże się możliwością ich zagospodarowania i użytkowania na cele infrastruktury rekreacyjno-wypoczynkowej. Zdaniem lokalnej społeczności i aktywistów bardzo pilną potrzebą jest opracowanie studium strategicznej rewitalizacji terenów w zlewni rzeki Białej Przemszy po zaprzestaniu działalności górnictwa rud metali. W opracowaniu tym powinny się znaleźć także zagadnienia takie jak:
• ocena wpływu podnoszenia się zwierciadła wód gruntowych na stan i sposób zagospodarowania doliny rzeki Białej Przemszy;
• studium wizji rozwojowej rewitalizacji terenów w zlewni rzeki Białej Przemszy;
• opracowanie sposobu zabezpieczenia terenów mieszkalnych, przemysłowych oraz lokalnej infrastruktury przed potencjalnymi szkodami związanymi z podnoszeniem się poziomu wód gruntowych.
Opracowania te winny być wykonane przez zespół specjalistów interdyscyplinarnych po przeprowadzeniu szczegółowych konsultacji społecznych.
Zlewnia rzeki Białej Przemszy obejmuje gminy powiatu olkuskiego i graniczące z nim obszary województwa śląskiego takie jak gmina Sławków, miasto Dąbrowa Górnicza oraz miasto Jaworzno.
Obecnie brak jest środków finansowych na wykonanie takiego opracowania, które obejmowałoby pogranicze województwa małopolskiego oraz śląskiego. Potrzeba wykonania takiego opracowania jest bardzo pilna, ponieważ zwierciadło wody w górotworze podnosi się bardzo szybko i każdy miesiąc przynosi nowe informacje o nowo powstających i odtwarzających się źródłach, ciekach i zbiornikach wodnych. Ten dynamiczny proces zagraża także podtopieniami terenów zabudowy mieszkalnej oraz przemysłowej, co może potencjalnie spowodować szkody gospodarcze, infrastrukturalne i ekologiczne ogromnych rozmiarów.
PODSUMOWANIE
Kluczowe zagadnienia i problemy związane z opisanym stanem faktycznym, to:
• Oddziaływanie na środowisko.
Zakończenie działalności wydobywczej doprowadziło do znaczących zmian w środowisku, tj. w tym do zaniku wody w sztucznych kanałach odprowadzających uprzednio wypompowywaną z chodników wodę do rzeki Białej Przemszy oraz szybkiego odnawiania się lokalnych strumieni i innych cieków wodnych, które zanikły kilkadziesiąt lat temu wskutek działalności kopalni. Zaprzestanie pompowania wody powoduje podniesienie się poziomu wód gruntowych, co prowadzi także do powstania nowych zbiorników wodnych i zatopienia dawnych piaskowni.
• Wyzwania w zakresie gospodarki wodnej.
Rosnący poziom wód gruntowych grozi zalaniem nowo zalesionych obszarów i potencjalnymi powodziami na obszarach mieszkalnych i przemysłowych. Istnieje pilna potrzeba przywrócenia i oczyszczenia zdegradowanych, i zarośniętych koryt dawnych strumieni, rzek i innych cieków wodnych.
• Kwestie prawne i finansowe.
Z zaistniałą sytuacją wiążą się wyzwania prawne i finansowe, polegające na zmianach określonego sposobu użytkowania gruntów oraz infrastruktury i ich przystosowania do nowych warunków wodnych. Działaniom tym nie będą w stanie podołać lokalne samorządy z uwagi na niebagatelny zakres zjawisk hydrologicznych i środowiskowych oraz niewystarczające środki finansowe na opracowanie kompleksowego strategicznego planu rewitalizacji regionu.
• Strategiczna potrzeba rewitalizacji.
Istnieje pilna potrzeba opracowania strategicznego studium rewitalizacji obszarów w dorzeczu Białej Przemszy, które powinno zawierać ocenę wpływu podnoszącego się poziomu wód gruntowych oraz wizje przyszłego zagospodarowania tych obszarów. W badaniu tym powinien brać udział zespół interdyscyplinarnych specjalistów. Studium powinno poprzedzać przeprowadzenie konsultacji społecznych.
• Oddziaływanie regionalne.
Dotknięte obszary obejmują nie tylko region olkuski, ale także sąsiednie regiony województwa śląskiego, w tym gminy Sławków, Dąbrowa Górnicza i Jaworzno. Niezbędna jest koordynacja działań zarówno władz centralnych, jak i samorządów lokalnych położonych w dorzeczu Białej Przemszy, na granicy województw małopolskiego i śląskiego.
Zwracam się do Pani Minister z pytaniami:
1. Czy jest możliwość uzyskania środków na opracowanie takiego studium z budżetu ministerstwa, a sfinansowania zadania z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej?
2. Czy ministerstwo rozważa w takich sytuacjach wydawanie zgody przez samorządy na wycinkę drzew w obszarach zalewanych w trybie uproszczonym i bez opłat za wycinkę, których pokrycie przez samorząd niemożliwy jest ze względu na ich wysokość?
3. Czy w ministerstwie są prowadzone prace nad zmianami, które będą uwzględniać konieczność rozwiązań w takich sytuacjach?